Pęczyna błotna Apium repens

Pęczyna błotna, selery błotne (Helosciadium repens (Jacq.) W. D. J. Koch) – gatunek roślin należący do rodziny selerowatych (baldaszkowatych). Występuje w Europie Zachodniej i Środkowej, wszędzie w zasięgu swym będąc rośliną rzadką. Zasiedla tereny podmokłe w miejscach, gdzie nie musi konkurować z wyższymi roślinami z powodu wypasu zwierząt, podtapiania terenu w okresach zimowo-wiosennych lub koszenia. Jest uznany za gatunek bliski zagrożenia w skali kontynentu, w Polsce jest krytycznie zagrożony i objęty prawną ochroną gatunkową. Stanowi przedmiot ochrony w europejskiej sieci Natura 2000.

Liście wyrastają z węzłów rozłogów osiągając do 10, czasem do 20 cm długości, najczęściej jednak tylko do 5 cm długości i 1,5 cm szerokości. Pochwy liściowe niepozorne. Blaszki osadzone są na długich ogonkach i są pojedynczo, nieparzysto-pierzasto złożone. Listki w liczbie 3–6 par są siedzące, jajowate do okrągławych, o brzegach nierówno, grubo ząbkowanych. Osiągają do 1 cm długości. Jedno z wcięć między ząbkami, zwłaszcza na trzeciej parze listków licząc od dołu, jest wyraźnie głębsze, co jest istotną cechą diagnostyczną odróżniającą ten gatunek od lądowych form pęczyny węzłobaldachowej. Liście są zwykle żółtawozielone, od spodu jaśniejsze, nagie. Kwiaty zebrane w baldach złożony wyrastający z węzła płożącej łodygi na szypule i osiągający wraz z nią 1–3,5 cm wysokości, maksymalnie do 10, czasem 15 cm wysokości. Baldach składa się z 2–7 baldaszków, które wsparte są licznymi, biało obrzeżonymi, eliptycznymi i trójnerwowymi pokrywkami. Szypułki baldaszków są zwykle dłuższe od szypułek kwiatowych, choć na silnie zgryzanych pastwiskach i one bywają silnie skrócone. U nasady szypuł baldachu znajduje się od trzech do 7 szybko odpadających, lancetowatych pokryw. Kwiaty drobne, o białych (czasem kremowych lub różowawych) płatkach korony osiągających ok. 0,5 mm długości, przeważnie mających zaostrzony i zagięty do środka koniec. Działek kielicha brak. Pręcików jest 5, o białych nitkach i jasnożółtych pylnikach. Słupki dwa, wygięte na dwie strony. Znamię drobne, główkowate. Słupki osadzone na stylopodium osiągającym połowę ich długości. Pokrój naga, błyszcząca, płożąca bylina o pełzających rozłogach osiągających w siedliskach lądowych zwykle 10–20 cm, czasem do 50–60 cm, a rosnąc w wodzie nawet do 1–1,5 m długości. W węzłach rozłogi korzenią się i rozwijają liście, których czasem brak w węźle, z którego wyrasta szypuła kwiatostanu. Brak wzniesionych i ulistnionych pędów. Korzenie nitkowate. Łodyga jasnozielona, gładka, naga. Owoc kuliste rozłupnie o długości 1–1,3 mm i szerokości 1,1–1,4 mm (rozłupnia jest nieco szersza niż dłuższa), na szczycie z odgiętymi trwałymi szyjkami słupka. Na wielkość owoców mają wpływ warunki rozwoju rośliny – w optymalnych są one większe. Poszczególne rozłupki na przekroju są tępo 5-kątne ze słabo zaznaczonymi żebrami.

Biologia i występowanie


Gatunek pionierski na mokrej, bogatej w związki azotu glebie. Występuje nad brzegami wód, zwłaszcza jezior, w zbiorowiskach niskiej roślinności zalewanej poza sezonem wegetacyjnym oraz w lukach w szuwarach. Innym pierwotnym siedliskiem są niewielkie zagłębienia terenu, zalewane w okresie wiosennym i później wysychające, w Holandii także zagłębienia międzywydmowe na wybrzeżu morskim. W miejscach zalewanych zimą i wiosną, po spadku poziomu wody odsłaniana jest naga powierzchnia gleby, co umożliwia rozwój światłolubnej pęczynie błotnej. Sprzyja jej także zgryzanie konkurencyjnej roślinności przez zwierzęta. Wtórnym siedliskiem są pastwiska, zwykle rozległe (ponad 50 ha powierzchni), na których ekstensywnie wypasane jest bydło domowe, czasem też konie, także miejsca wydeptywane na brzegach wód, np. przy plażach i miejscach spuszczania (slipowania) łodzi oraz w obrębie terenów rekreacyjnych, w tym zagospodarowanych w formie trawników. Zbyt intensywne wydeptywanie i wypas zwierząt eliminuje jednak ten gatunek.
Rośliny te zasiedlają gleby żyzne, średnio żyzne i ubogie, zasobne w związki azotu, obojętne do słabo kwaśnych lub słabo zasadowych. Skład mechaniczny i chemiczny gleb jest na różnych stanowiskach zróżnicowany. Stałą cechą siedlisk jest bliski neutralnego odczyn gleby i duża wilgotność (często jednak z poziomem wody znacznie obniżającym się w końcu lata). Siedliska gatunku są okresowo podtapiane lub przez dłuższy czas zalewane wodą. W szczególności preferowane są miejsca zalewane w okresie zimowym. O ile rośliny te dobrze znoszą zalewy zimowe, o tyle długotrwałe podtopienia w okresie letnim prowadzić mogą do zamierania roślin (rośliny giną zalane dłużej niż 56 dni lub wielokrotnie podtapiane przez krótsze okresy czasu). Rośliny te mogą znosić krótsze i rzadsze zalewy tracąc korzenie i unosząc się na powierzchni wody. Podtopienia stanowisk tego gatunku w okresie letnim stymulują także kiełkowanie nasion. Rośliny te zamierają podlewane wodą zasoloną, choć rosną czasem na słabo zasalanych aluwiach nadmorskich.
Ze względu na pionierski charakter gatunku stałą cechą zajmowanych przez niego stanowisk jest duża częstotliwość i intensywność oddziaływań powodujących ograniczane rozwoju roślinności konkurencyjnej. Do cech siedliska warunkujących rozwój tego gatunku należy niska wysokość roślinności (optymalnie nie większa niż 20 cm) lub przynajmniej obecność luk (np. w szuwarach), brak ocienienia powodowanego przez drzewa i krzewy oraz brak konkurencyjnych gatunków ekspansywnych (silnie rosnących).
Gatunek subatlantycki. Rośnie w Europie Zachodniej od Półwyspu Iberyjskiego po Wyspy Brytyjskie i Danię na północy oraz Polskę, Słowację, Węgry, Chorwację i Czarnogórę na wschodzie. Izolowane stanowiska poza zwartym zasięgiem znajdują się w Turcji, Maroku i na Wyspach Kanaryjskich. Jako gatunek naturalizowany rośnie w Czechach, poza tym został introdukowany także do Ameryki Północnej. Podany został także z regionu Swartland w Prowincji Przylądkowej Zachodniej (Afryka Południowa).
W całym swym zasięgu gatunek jest rzadko spotykany, na co wpływają zarówno specyficzne wymagania ekologiczne, jak i słaba zdolność do rozprzestrzeniania się na większą skalę. W południowej części zasięgu rośnie na obszarach górskich (np. w Hiszpanii i w Maroku – tam na wysokościach ponad 2300 m n.p.m.).
W Polsce pęczyna błotna występuje tylko na kilkunastu stanowiskach na Pomorzu Zachodnim i w Wielkopolsce. Na Pomorzu rośnie nad jeziorami Miedwie i Liwia Łuża. Na kilku innych dawnych stanowiskach gatunek nie został ostatnio odnaleziony (m.in. w Troszynie, Połchowie, koło Polic i Kołbacza). W Wielkopolsce gatunek ten rośnie na stanowiskach skupionych na Pojezierzu Gnieźnieńskim i Pojezierzu Leszczyńskim. W tym pierwszym potwierdzone współcześnie stanowiska znajdują się w miejscowościach: Giewartów, Skubarczewo i Ostrowo, a w drugim w rejonie miejscowości: Szreniawa, Osłonin i Brenno.


Roślina jadalna
Ze względu na tradycyjne, choć mylne, włączanie tego gatunku do rodzaju selery, gatunkowi temu (i innym z rodzaju Helosciadium) przypisywano prawdopodobnie podobne właściwości żywieniowe i lecznicze jak w przypadku selerów zwyczajnych, będących popularnym warzywem. Z drugiej strony ustalenie prawdziwego pokrewieństwa i pozycji systematycznej tego gatunku może niewiele zmieniać w ocenie jego jadalności, ponieważ za jadalny uznawany jest także najbliżej spokrewniony potocznik wąskolistny Berula erecta. Liście selerów błotnych mają przyjemny, łagodny smak, przypominający aromat pietruszki zwyczajnej.
Uznawanie od dawna selerów błotnych za gatunek blisko spokrewniony z selerami właściwymi skutkuje podejmowaniem inicjatyw mających na celu ochronę tego gatunku jako rezerwy genetycznej dla selerów. Roślina ozdobna
Ze względu na płożący pokrój i tworzenie w dogodnych warunkach zwartych kobierców – roślina stosowana jest jako okrywowa w miejscach słonecznych na brzegach stawów.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-15 00:42:30]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57442727. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • P.A. Stroh, J. Webb, F.J. Rumsey: Apium repens (Jacq.) Lag. Creeping Marshwort. Species account. Botanical Society of Britain & Ireland, 2016. [dostęp 2019-07-30].
  • René van Moorsel: Apium repens (Jacquin) Lag.. W: FLORON Verspreidingsatlas Vaatplanten [on-line]. NDFF & FLORON. [dostęp 2019-08-04].
  • Krzysztof Spalik, Stephen R. Downie, Mark F. Watson. Generic delimitations within the Sium alliance (Apiaceae tribe Oenantheae) inferred from cpDNA rps16‐5′trnK(UUU) and nrDNA ITS sequences. „Molecular Phylogenetics and Biogeographys”. 58, 3, s. 735-748, 2009. 
  • Donald H. Les: Aquatic Dicotyledons of North America: Ecology, Life History, and Systematics. CRC Press, 2017. ISBN 1-351-64440-8.
  • W. Sonder: Flora Capensis. T. 2. 1894, s. 524.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Florkowski K.. Morphological variability of fruits in Apium repens (Jacq.) Lag. – a critically endangered species in Poland. „Steciana”. 21, 3, s. 85–92, 2017. DOI: 10.12657/steciana.021.009. 
  • Nikolaus Joseph Jacquin: Florae Austriacae. T. III. 1775. s. 260. [dostęp 2019-08-04].
  • Helosciadium repens (Jacq.) W. D. J. Koch. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-07-27].
  • Tribe Apieae. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-08-03].
  • Helosciadium repens (Jacq.) Koch. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  • T. Herden, M. Bönisch, N. Friesen: Genetische Erhaltungsgebiete für Helosciadium repens (Jacq.) W.D.J.Koch. W: Fachtagung „Genetische Erhaltungsgebiete für Wildpflanzen für Ernährung und Landwirtschaft – ein neues Modul zur Stärkung des Artenschutzes“ , Quedlinburg, Deutschland, 04.-05.06.2019 [on-line]. 2019. [dostęp 2019-08-04].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 171, 194. ISBN 83-904633-6-9.
  • Lars Fröberg: Helosciadium. W: Flora Nordica [on-line]. [dostęp 2019-08-03].
  • A.W. McDonald, C.R. Lambrick: Apium repens creeping marshwort. Species Recovery Programme 1995-2005. W: English Nature Research Reports [on-line]. English Nature, 2006. [dostęp 2019-08-04].
  • Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 57-59.
  • Kadereit J. W., Albach D.C., Ehrendorfer F., Galbany-Casals M. i inni. Which changes are needed to render all genera of the German flora monophyletic?. „Willdenowia”. 46, s. 39–91, 2016. DOI: http://dx.doi.org/10.3372/wi.46.46105. 
  • Javier Loidi: The Vegetation of the Iberian Peninsula. T.2. Springer, 2017, s. 379. ISBN 3-319-54867-0.
  • J. Mennema, A.J. Quene-Boterenbrood, C.L. Plate: Atlas of the Netherlands Flora: Extinct and very rare species. Springer Science & Business Media, 2013, s. 51. ISBN 94-009-9191-6.
  • Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  • Peter Hagen, Martin Haberer: Staw w ogrodzie. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2010, s. 250. ISBN 978-83-258-0272-1.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  • Selery błotne Apium repens (1614) [w:] Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 [online], Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2015 .???
  • Sandra Burmeier, Kai Jensen. Experimental ecology and habitat specificity of the endangered plant Apium repens (Jacq.) Lag. at the northern edge of its range. „Plant Ecology & Diversity”. 2, 1, 2009. DOI: 10.1080/17550870902773658. 
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008, s. 27. ISBN 978-83-925110-5-2.
  • Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 58.
  • Suzanne Sharrock, Meirion Jones: Conserving Europe's threatened plants. Richmond: BGCI, 2009, s. 17. ISBN 978-1-905164-30-1.
  • Sandra Burmeier, Kai Jensen. Is the endangered Apium repens (Jacq.) Lag. rare because of a narrow regeneration niche?. „Plant Species Biology”. 23, 2, s. 111-118, 2008. 
  • J. Chmiel, B. Jackowiak, K. Ziarnek: Apium repens (Jacq.) Lag. Selery błotne (pęczyna błotna). W: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 360-362. ISBN 978-83-61191-72-8.
  • Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006, s. 22. ISBN 978-83-7073-444-2.
  • Vít Bojnanský, Agáta Fargašová: Atlas of Seeds and Fruits of Central and East-European Flora: The Carpathian Mountains Region. Springer Science & Business Media, 2007, s. 447. ISBN 1-4020-5361-4.
  • A. C. Ronse, . A. Popper, J. C. Preston, M. F. Watson. Taxonomic revision of European Apium L. s.l.: Helosciadium W.D.J.Koch restored. „Plant Systematics and Evolution”. 287, 1–2, s. 1–17, 2010. 
  • Apium repens (Jacquin) Lag.. W: Crop Wild Relatives [on-line]. [dostęp 2019-08-05].
  • P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  • Peter Sell, Gina Murrell: Flora of Great Britain and Ireland, Volume 3: Mimosaceae - Lentibulariaceae. Cambridge University Press, 2009, s. 291. ISBN 978-0-521-55337-7.
  • N.C. Grassly, S.A. Harris, Q.C.B. Cronk. British Apium repens (Jacq.) Lag. (Apiaceae) status assessed using random amplified polymorphic DNA (RAPD). „Watsonia”. 21, s. 103-111, 1996. 
  • Apium repens (Jacq.) Lag.. W: EUNIS [on-line]. European Environment Agency. [dostęp 2019-08-04].
  • Kriechender Sumpfsellerie Helosciadium repens (Jacq.) W.D.J. Koch. Landesamt für Umweltschutz Sachsen-​Anhalt. [dostęp 2019-08-05].
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: 1894, s. 382.
  • Sýkora K. V. & Westhoff V.. Synecology and syntaxonomy of Apium repens (Jacq.) Lag. & Scirpus cariciformis Vest., in particular in the eastern part of Zeeuws-Vlaanderen (Province of Zeeland, the Netherlands). „Tuexenia”. 5, s. 41–57, 1985. 
  • Helosciadium repens (Jacq.) W.D.J.Koch. W: eFlore [on-line]. tela-botanica.org. [dostęp 2019-08-04].
  • Gert Rosenthal, Dirk Lederbogen. Response of the clonal plant Apium repens (Jacq.) Lag. to extensive grazing. „Flora - Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants”. 203, 2, s. 141-151, 2008. 
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 82, 133. ISBN 83-05-12868-7.
  • Kai Jansen, Jan Schwerstfeger, Sandra Burmeier: Conservation guideline for Apium repens. W: EU-Life Project Baltcoast [on-line]. Universitat Hamburg. [dostęp 2019-08-04].
  • Lothar Frese, M. Bönisch, Tobias Herden, M. Zander, Nikolai Friesen. In-situ conservation of species of wild celery – Example for genetic resources of Crop Wild Relatives (CWR). „Naturschutz und Landschaftsplanung”. 50, 5, s. 155-163, 2018. 
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • czerwiec
      • lipiec
      • sierpień
      • wrzesień
      • październik
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki różowe
      • płatki kremowe
    • liczba płatków
      • płatki trzy i mniej
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga pełzająca
      • łodyga gładka
  • ogólne
    • drzewo
    • krzew
    • roślina wodna
    • roślina lecznicza
    • roślina jadalna
    • roślina ozdobna
    • roślina ekspansywna
    • roślina pionierska
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • bylina
    • ścisła ochrona gatunkowa
    • Polska Czerwona Księga Roślin
    • wschodnia granica zasięgu
    • czerwona lista roślin i grzybów Polski
    • Natura 2000
    • roślina rzadka
    • trawa
    • CR – krytycznie zagrożony
    • warzywo
    • wymaga ochrony czynnej
    • roślina łąkowa
  • siedlisko
    • Brzegi wód
    • Pastwiska
    • tereny podmokłe
    • wybrzeże morskie
    • aluwia
    • Szuwary
    • murawy
  • cechy nasion
    • rozsiewanie nasion
      • endochoria