Chrzan pospolity Armoracia rusticana

Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Ludowe nazwy: warzęcha, warzucha. Łacińska nazwa Armoracia wywodzi się z celtyckiego ar-blisko oraz more-morze, czyli roślina rosnąca blisko morza. Występuje w Europie, umiarkowanej części Azji, na Nowej Zelandii oraz w Ameryce Północnej. Roślina uprawna i często dziczejąca (kenofit i ergazjofigofit). W Polsce występuje pospolicie na całym obszarze. Do XIX wieku gatunek włączany bywał do rodzaju warzucha (d. warzęcha) Cochlearia jako C. armoracia i stąd w niektórych źródłach polskojęzycznych z końca XVII wieku i do ok. połowy XIX wieku określany bywał jako warzęcha chrzan.

Liście odziomkowe bardzo duże, nawet do 101 cm dł., podłużnojajowate do podłużnych o sercowatej nasadzie, zwężone w długi ogonek. Środkowe liście łodygowe pierzastodzielne, górne, siedzące, lancetowate do równowąskich, karbowane lub piłkowane, szczyty tępe. Kwiaty niewielkie (6 mm), białe, zebrane w dekoracyjne wiechy na wierzchołkach pędów. Kielich czterodziałkowy, korona 4-płatkowa, pręcików 6, słupek jeden. Pokrój wysokość 40-150 cm. Łodyga osiągająca do 150 cm wysokości. Rozgałęziona w górnej części, kanciasta, gładka, ulistniona. Owoc jajowata lub kulista łuszczynka z klapami bez nerwów.

Biologia i występowanie


Bylina, geofit. Roślina zakwita od maja do czerwca, jest owadopylna. W korzeniu zawarty jest glikozyd synigryna ulegający rozpadowi do olejku gorczycznego (0,1–0,2%). Liście chrzanu są trujące dla krów. Roślina ruderalna, przydroża, rowy, wilgotne zarośla. Na polach uprawnych bywa uciążliwym, trudnym do wytępienia chwastem. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Artemisietalia. Liczba chromosomów 2n = 32.


Roślina uprawna – uprawiany jako przyprawa. W Europie uprawiano go już w XI wieku, wymienia go np. w swoim dziele Hildegarda z Bingen. Obecnie uprawiany jest w Europie, Azji, Ameryce Północnej.
Sztuka kulinarna. W kuchni korzeni chrzanu używa się do przyprawiania mięs, ryb, buraków ćwikłowych, ogórków kiszonych, białego sera i jest używany do wytwarzania niektórych rodzajów musztardy, kremów i majonezów.
Roślina lecznicza
Surowiec zielarski : korzeń – Armoracae radix recens (Radix Armoraciae). Zawartość: m.
in. glikozyd sinigryna, prowitamina A, witaminy z grupy B, witamina C, witamina E, sole mineralne (wapń, potas, fosfor, siarka, magnez, żelazo), olejek eteryczny, cukry, enzymy
Działanie: chrzan przejawia działanie grzybobójcze, bakteriobójcze, wykrztuśne oraz niewielkie moczopędne i przeciwreumatyczne, pobudza wydzielanie soków trawiennych i działa przeciwwirusowo. Wewnętrznie jest używany przy uciążliwym kaszlu i zapaleniu oskrzeli, przy anemii, zaburzeniach trawienia, chronicznym katarze, chorobach reumatycznych i przy schorzeniach wątroby i dróg żółciowych (z wyjątkiem marskości wątroby). Zewnętrznie okładów ze świeżo utartego korzenia używa się przy chorobach reumatycznych i nerwobólach (działają drażniąco na skórę)
Roślina kosmetyczna. Drobno starty chrzan jest używany do przemywania twarzy rano i wieczorem. Usuwa ze skóry przebarwienia, piegi, wybiela skórę i czyni ją delikatniejszą.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 19:40:13]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54549905. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Ursula Stichmann-Marny, Erich Kretzschmar: Przewodnik. Rośliny i Zwierzęta. Warszawa: Multico, 1997. ISBN 83-7073-092-2.
  • Ursula Stichmann-Marny, Erich Kretzschmar: Przewodnik. Rośliny i Zwierzęta. Warszawa: Multico, 1997, s. 288. ISBN 83-7073-092-2.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-13].
  • Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-15].
  • Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: PWRiL, 1982. ISBN 83-200-2415-3.
Przypisane cechy
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina ruderalna
ogólne roślina kosmetyczna
ogólne antropofit
ogólne kenofit
ogólne roślina mrozoodporna
ogólne roślina uprawiana
ogólne roślina pospolita
ogólne roślina przyprawowa
ogólne zdziczała
ogólne roślina ogrodowa
ogólne warzywo
ogólne ergazjofigofit
ogólne gatunek dziczejący
ogólne archeofit
forma życiowa wg Raunkiæra geofit
kształt Korzenie podziemne
system korzeniowy grube korzenie
system korzeniowy pączki przybyszowe na korzeniach
system korzeniowy głęboki
system korzeniowy silny
system korzeniowy zimujący
barwa kwiatów płatki białe
typ kielicha działki 4
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
korona kwiatu i typ kwiatostanu wiecha
liczba płatków płatki cztery
pręciki 6
kolor pylku owadopylność
znamiona słupka słupek jeden
kształt blaszki liście jajowate
kształt blaszki liście lancetowate
kształt blaszki liście równowąske
kształt blaszki górne liście siedzące
brzeg liścia piłkowany
brzeg liścia karbowany
brzeg liścia karbowanopiłkowany
kolor liścia zielone
ogonek liściowy długi
szczyt tępy
typ liści liść prosty
ulistnienie ogonek liściowy obecny
ulistnienie u dołu łodygi lub odziomkowe
wcięcia blaszki pierzastodzielne
rodzaj owoców łuszczyna
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga gładka
wygląd łodygi kanciasta
wygląd łodygi ulistniona
szacowana wysokość łodygi od pasa do wysokości człowieka (100 < x < 200 cm)
pora kwitnienia maj
pora kwitnienia czerwiec
siedlisko Wilgotne pola i przydroża
siedlisko Tereny ruderalne. Siedliska antropogeniczne
siedlisko Pobocza dróg, ścieżki
siedlisko nieużytki
siedlisko pola uprawne
gatunek charakterystyczny dla Artemisietalia vulgaris Lohm. in R.Tx. 1947 wybitnie nitrofilne zbiorowiska ruderalne stanowisk zasobniejszych w próchnicę