Łączeń baldaszkowy Butomus umbellatus

Łączeń baldaszkowy (Butomus umbellatus L.) – gatunek rośliny będący jedynym przedstawicielem monotypowego rodzaju łączeń Butomus i rodziny łączniowatych Butomaceae. Naturalny zasięg jego występowania obejmuje obszary o klimacie umiarkowanym w Azji i Europie, także Afrykę Północną. Introdukowany został do Ameryki Północnej, gdzie stał się problematyczną rośliną inwazyjną. W obrębie naturalnego zasięgu rośnie na stanowiskach zwykle niezbyt obficie. Zasiedla brzegi wód stojących i płynących, może rosnąć także w głębszych wodach w ciekach o wartkim nurcie, jednak wówczas nie kwitnie. Rośliny tego gatunku są miododajne, mają jadalne kłącza, wykorzystywane są w plecionkarstwie i uprawiane jako rośliny ozdobne.

Liście wyrastają w dwóch rzędach w szczytowej części kłącza. W zależności od siedliska są pływające lub prosto wzniesione. Pływające liście – długie, cienkie i jasnozielone rozwijają się na roślinach rosnących na dnie cieków. W przypadku roślin rosnących na brzegach wód liście są prosto wzniesione, sztywne, równowąsko i ostro trójkanciaste, rynienkowate, długości od 0,5 do 1,2 m i szerokości do 1 cm, nieco spiralnie skręcone. Liście nie są podzielone na ogonek i blaszkę, są nagie, u nasady rozszerzone w pochwę i zwężające się ku szczytowi. Mają barwę zieloną do zielonopurpurowej. Kwiaty wyrastają zebrane po 20–25 w pozorny baldach na szczycie obłej na przekroju łodygi osiągającej do 1,5 m wysokości. Kolejne kwiatostany rozwijają się sukcesywnie naprzemiennie po obu stronach kłącza oddzielone nieparzystą liczbą liści (5, 7 lub 9). Podobny do baldacha kwiatostan jest w istocie skupieniem wierzchotek wspartych trójlistkową pochwą (rzadziej 2- lub 4-listkową). Kwiaty mają średnicę 2–2,5 cm i rozwijają się na długich szypułkach o nierównej długości wynoszącej 4–10 cm. Kwiaty są obupłciowe, przedprątne. Okwiat w dwóch zróżnicowanych okółkach; trzy listki w okółku zewnętrznym mają długość 6–7,5 mm i 2,5 mm szerokości, na szczycie są zaostrzone i mają barwę czerwonawą lub fioletowawą; trzy listki okółka wewnętrznego osiągają do 11,5 mm długości i 6 mm szerokości, mają koniec tępy i są białoróżowe z czerwonymi żyłkami. Barwa listków okwiatu bywa zmienna od bardzo jasnej, białawej do ciemnofioletowej. Pręcików 9 (czasem 6), trzy rosną w okółku wewnętrznym, a sześć (parami) w okółku zewnętrznym. Nitki pręcików (długości 3–4,5 mm) są nieco spłaszczone (rozszerzają się u nasady) i wnikają między pylniki w postaci łącznika (basifixed), główki pręcików (długości 1 mm) zawierają po dwa pylniki pękające podłużnymi bruzdami po bokach. Słupków jest 6 (czasem 9) zrośniętych częściowo u podstawy w pierścień i ułożonych w dwóch naprzemiennych okółkach. Na szczycie wyciągnięte są w szyjki z nieco zbiegającymi doosiowo znamionami. Na ścianach owocolistków znajdują się miodniki. Wydzielany przez nie nektar wznosi się w szczelinie między owocolistkami i wypływa w postaci kropelek w miejscach, gdzie się one rozdzielają. W zalążni znajdują się liczne (20–100) zalążki ułożone laminarnie (na powierzchni owocolistka). Zalążki są anatropowe (odwrócone). Pokrój bylina z grubym (od 1,5 do 2 cm) i krótkim kłączem rosnącym poziomo. Kłącze rozgałęzia się monopodialnie. Wyrastają z niego bulwki i liczne, włókniste korzenie. Bulwki mogą powstawać także w obrębie kwiatostanu. Owoce mieszki jajowate o długości 10 mm, zwieńczone dzióbkiem (trwałą szyjką słupka). Owoce są zrośnięte ze sobą ukośnie u podstawy. Pękają wzdłuż wewnętrznego (doosiowego) szwu. Zawierają drobne nasiona pozbawione bielma, z prostym zarodkiem. Nasiona na powierzchni są podłużnie prążkowane.

Biologia i występowanie


Zasięg gatunku obejmuje rozległe obszary Europy, jednak bez Islandii, Azorów, części wysp Morza Śródziemnego. Brak go w północnej Skandynawii i Rosji. W kierunku wschodnim zasięg gatunku rozciąga się na rozległe obszary Azji (południowa Rosja i Kazachstan) po Mongolię i Mongolię Wewnętrzną w Chinach. Zwarty zasięg obejmuje też region Kaukazu i sięga dalej na południe po Bliski Wschód (Turcja, Syria, Liban, Izrael, Jordania) oraz stąd na południowy wschód i wschód po Irak, Iran, Afganistan, Turkmenistan, Uzbekistan i region Sinciang w Chinach. We wschodniej Azji ma izolowane populacje we wschodnich Chinach (prowincje Henan, Hebei, Hubei, Jiangsu, Shanxi, Szantung, Shaanxi) oraz we wschodniej Rosji (Kraj Nadmorski). W Afryce Północnej rośnie w Algierii i Maroku.
W Polsce łączeń baldaszkowy opisywany jest jako dość pospolity lub rzadki, co związane jest bardzo nierównomiernym rozprzestrzenieniem. Zdecydowanie najliczniejsze stanowiska ma w części północno-zachodniej kraju, po środkową część Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Dalej na południe stanowiska koncentrują się wzdłuż dolin Odry, Warty i Wisły. Stosunkowo liczne stanowiska ma także w województwie lubelskim i mazowieckim. W znacznym rozproszeniu rośnie w Polsce północno-wschodniej, centralnej (łódzkie, zachodnia część woj. świętokrzyskiego i północna woj. śląskiego) oraz w górach i na pogórzu.
Jako gatunek introdukowany rośnie i rozprzestrzenia się na rozległych obszarach w Ameryce Północnej. Notowany jest tu od 1897 roku, przy czym w związku z różnicami morfologicznymi między roślinami pochodzącymi z Azji Wschodniej i Europy (patrz sekcja „Systematyka i zmienność”) uznaje się, że rośliny rosnące na wschód od okolic wodospadu Niagara pochodzą z Azji, a te na zachód – z Europy. Gatunek rośnie w północno-wschodniej, północnej i północno-zachodniej części USA oraz w południowej części Kanady. Jako gatunek introdukowany podawany jest także z Irlandii i części Wielkiej Brytanii.


Bylina, helofit. Rośnie na brzegach eutroficznych wód wolno płynących lub stojących oraz na mokradłach. Zwykle na głębokości do 0,4 m, rzadziej 0,6 m. Może rosnąć także w całkowitym zanurzeniu w głębszych, szybko płynących ciekach (utrzymuje się na głębokości poniżej 2 m), wówczas jednak nie zakwita. Preferuje podłoże żyzne, gliny zasobne w węglan wapnia, niezbyt zamulone. Rośnie także na glebach piaszczystych i ilastych. Dobrze znosi silne nawet mrozy – rośnie w strefach mrozoodporności od 3 do 10. W południowej części zasięgu preferuje mokradła i kanały na terenach wyżej położonych. Nie toleruje zacienienia. Żyzność i nasłonecznienie są skorelowane z intensywnością kwitnienia – liczbą i wielkością kwiatów. Rozwojowi łączenia baldaszkowego sprzyjają okresowe spadki poziomu wody wypłycające akwen lub nawet odsłaniające wilgotne dno, podczas gdy stały poziom wód sprzyja innym gatunkom szuwarowym (zwłaszcza trzcinie), które w konsekwencji wypierają łączenia baldaszkowego ze stanowisk. W efekcie gatunek ten często tworzy pas na skraju szuwarów od strony lustra wody w miejscach, gdzie występują fluktuacje jej poziomu.
W obrębie naturalnego zasięgu tworzy zwykle niewielkie lub średniej wielkości płaty – rzadko występuje pojedynczo lub w rozległych łanach. Rośnie w różnych zbiorowiskach szuwarowych, najczęściej wraz z sitowcem nadmorskim i w zespole strzałki wodnej i jeżogłówki pojedynczej, poza tym z oczeretem jeziornym i trzciną. Jest gatunkiem charakterystycznym szuwarów ze związku Phragmition, według innych autorów związku Eleocharito-Sagittarion. Forma podwodna rosnąca w szybko płynących ciekach wskazywana jest jako charakterystyczna dla związku Ranunculion fluitantis.
Bywa gatunkiem ekspansywnym i niepożądanym na polach ryżowych (np. w delcie Dunaju) oraz w gospodarce rybackiej na stawach, gdzie okresowo spuszczana jest woda, co sprzyja silnemu wzrostowi tego gatunku. W Ameryce Północnej, gdzie został introdukowany, jest uznawany za konkurencyjny dla rodzimych roślin szuwarowych. Na kontynencie tym porasta rozległe obszary terenów podmokłych i brzegów wód oraz zatok, tworząc gęste, jednogatunkowe zbiorowiska. Przypisywane jest mu przyczynianie się do zmniejszenia sprawności sieci rowów i kanałów melioracyjnych, ograniczenia możliwości użytkowania rekreacyjnego wód i wpływanie na właściwości fizyko-chemiczne wód. W obrębie naturalnego zasięgu jest jednak rośliną niezbyt ekspansywną i nie występuje masowo. Porównując rozwój roślin z populacji północnoamerykańskich i europejskich stwierdzono dwukrotnie większą przeżywalność tych pierwszych, częstsze tworzenie kwiatostanów i bulwek służących do rozmnażania wegetatywnego (12–43 bulwek na kłączu jednej rośliny). O ile analizy genetyczne wskazują na ograniczoną rolę rozmnażania za pomocą nasion, o tyle istotny wpływ dla inwazyjności roślin amerykańskich ma rozmnażanie wegetatywne. Różnice między populacjami z obu kontynentów tłumaczone są wpływem procesu stochastycznego w trakcie dalekiego przeniesienia diaspor lub działania czynników selekcyjnych po introdukcji. Ograniczona ekspansywność w Europie sprawia, że gatunek nie odgrywa tu istotnej roli w zarastaniu zbiorników, mimo dużej produkcji biomasy.
Łączeń baldaszkowy jest rośliną pokarmową dla takich owadów jak: Rhoppalosiphium nympheae (mszycowate), Donacia sparganii i D. tomentosa (stonkowate), Endochironomus alismatis, E. tendens, Pentapedilum quadrifarium, Glyptotendipes foliicola (ochotkowate), Bagous nodulosus (ryjkowcowate) oraz takich kręgowców jak: amur biały, świstun, gęgawa, głowienka, gągoł, bóbr, karczownik ziemnowodny, piżmak i nutria. Żerowanie kaczek może istotnie ograniczać rozwój roślin. Roślina atakowana jest przez przedstawiciela grzybów niedoskonałych – Ramularia butomi.

Skamieliny identyfikowane z rodzajem Butomus znalezione zostały w osadach datowanych na oligocen do plejstocenu, jednak ich oznaczenie nie jest pewne ze względu na jakość materiału. Opisany z Czech ze skał pochodzących z kredy Butomites cretaceus Velenoský niezbyt przypomina współczesne rośliny i kwestionowana jest jego przynależność do rodziny Butomaceae. Na podstawie analiz molekularnych linia obejmująca obie blisko spokrewnione rodziny Butomaceae i Hydrocharitaceae datowana jest przez różnych badaczy na pochodzącą sprzed 88 lub 21,8 milionów lat. Wiek samej grupy koronnej Butomaceae datowany jest na 30–9 milionów lat.

Gatunek jest sadzony jako roślina ozdobna. Walorem ozdobnym są baldachy efektownych kwiatów rozwijające się w okresie letnim. Kwiatostany mogą być ścinane i z powodzeniem trzymane w wazonie.
Kłącza łączenia zawierają dużo skrobi (według różnych autorów: 36,5% do ponad 50%) i są jadalne. Przed spożyciem wymagają usunięcia korzeni i skórki. Ich smak opisywany jest jako nieprzyjemny (piekący), ale cecha ta zanika po wysuszeniu. Po zmieleniu mogą być użyte do zagęszczania zup. Mieszano je także z mąką zbóż i stosowano do wypieków pieczywa. Dawniej kłącza te były spożywane zwłaszcza w Rosji, ale także w Norwegii i Piemoncie. Jakuci dodawali sproszkowane kłącza do dania zwanego butagas, w którego skład wchodziły poza tym korzenie i kłącza: krwiściąga lekarskiego, pałki szerokolistnej i lilii złotogłów. Podobnie za jadalne uznawane są nasiona.
Kłącza używane były także w celach leczniczych. Jednak w polskiej medycynie ludowej nie udokumentowano wykorzystania tego gatunku. W Niemczech kłącza i nasiona stosowano przy obrzękach. Nie dowiedziono właściwości antyseptycznych tego gatunku.
Liście wykorzystywane są w plecionkarstwie do wyrobu mat i koszyków.
Ze względu na obfite wydzielanie nektaru łączeń należy do istotnych roślin miododajnych na siedliskach mokradłowych.


Gatunek wzmiankowany jest w kilku miejscach Biblii, np. w Księdze Rodzaju (41,2) i Księdze Hioba (8,11). Polscy tłumacze Biblii Tysiąclecia przetłumaczyli użytą w tych cytatach hebrajską nazwę potoczną jako sitowie, jednak według niektórych badaczy roślin biblijnych powinien to być właśnie łączeń baldaszkowy.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 19:56:24]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54931522. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Butomus umbellatus. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2016-10-27].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2016-10-25].
  • Ramularia butomi Lind. W: CBS-KNAW Collections [on-line]. CBS-KNAW Fungal Biodiversity Centre. [dostęp 2016-10-27].
  • Maria Polakowska: Rośliny wodne. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1976, s. 80.
  • Corinne Buch. Butomus umbellatus – Schwanenblume (Butomaceae), Blume des Jahres 2014. „Jahrb. Bochumer Bot. Ver.”. 6, s. 181-184, 2015. 
  • Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  • C.D.K. Cook: Butomaceae. W: Klaus Kubitzki: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). T. 4. Springer Science & Business Media, 1998, s. 100-102. ISBN 3-540-64061-4.
  • Stanisław Sławiński, Mieczysław Tokarski: Rośliny wodne w ogrodzie botanicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław: Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, 1978, s. 64-65.
  • Butomus umbellatus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-10-25].
  • Peter Hagen, Martin Haberer: Staw w ogrodzie. Bauer-Weltbild Media (Klub dla Ciebie), 2010, s. 310. ISBN 978-83-258-0272-1.
  • Butomus umbellatus. W: Global Invasive Species Database [on-line]. Invasive Species Specialist Group. [dostęp 2016-10-26].
  • G.J. Wilder. Symmetry and development of Butomus umbellatus (Butomaceae) and Limnocharis flava (Limnocharitaceae). „American Journal of Botany”. 61, 4, s. 379-394, 1974. 
  • Butomus umbellatus L.. W: Great Lakes aquatic nonindigenous species [on-line]. GLERL. [dostęp 2016-10-27].
  • Blume des Jahres 2014: Schwanenblume (Butomus umbellatus). Loki Schmidt Stiftung. [dostęp 2016-10-27].
  • Flowering Rush. W: Alien Invasive Aquatic and Wetland Plants [on-line]. Manitoba Purple Loosestrife Project. [dostęp 2016-10-27].
  • Taxon: Butomus umbellatus L.. W: US National Plant Germplasm System (GrinGlobal version 1.9.7.1) [on-line]. USDA. [dostęp 2016-10-25].
  • Malcolm Storey: Butomus umbellatus L. (Flowering-rush). W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2016-10-27].
  • Jitka Stepankowa (red.): Kvetena Ceske Republiky. 8. Praha: Academia, 2010, s. 294. ISBN 978-80-200-1824-3.
  • Zygmunt Hejnowicz: Anatomia i histogeneza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 86. ISBN 83-01-13825-4.
  • Stanisław i Grzegorz Kłosowscy: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2001, s. 148, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-248-8.
  • Jeremy S. Brown, Christopher G. Eckert. Evolutionary increase in sexual and clonal reproductive capacity during biological invasion in an aquatic plant Butomus umbellatus (Butomaceae). „American Journal of Botany”. 92, 3, s. 495-502, 2005. DOI: 10.3732/ajb.92.3.495. 
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 810. (pol.)
  • Stanisław Bernatowicz, Paweł Wolny: Botanika dla rybaków i limnologów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 70-71, 374, 457.
  • Jakub Mowszowicz: Rośliny wodne krajowe. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 1983, s. 37.
  • Christopher G. Eckert, Blandine Massonnet, Julia J. Thomas. Variation in sexual and clonal reproduction among introduced populations of flowering rush, Butomus umbellatus (Butomaceae). „Canadian Journal of Botany”. 78, 4, s. 437-446, 2000. DOI: 10.1139/b00-019. 
  • Akhani, H. & Zehzad, B.: Butomus umbellatus. W: The IUCN Red List of Threatened Species 2014 [on-line]. 2014. [dostęp 2016-10-26].
  • Zbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 188-189, 365. ISBN 83-01-00566-1.
  • Khadija Aziz: Butomaceae. W: Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-10-27].
  • John Poland, Eric Clement: The Vegetative Key to the British Flora. Botanical Society of the British Isles, s. JS. ISBN 978-0-9560144-0-5.
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 224.
  • Butomus umbellatus Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-10-25].
  • Dorothee Waechter: Stawy ogrodowe. Bellona, s. 70. ISBN 978-83-11-10943-8.
  • Butomus umbellatus - L.. W: Plants For A Future [on-line]. Plants For A Future. [dostęp 2016-10-27].
  • Flowering rush. BBC. [dostęp 2016-10-27].
  • Gurcharan Singh: Plant Systematics. An Integrated Approach. Enfield, Plymouth: Science Publishers, Inc., 2004, s. 337-339. ISBN 1-57808-351-6.
  • Stefan Buczacki: Best water plants. London: Reed International Books Limited, 1995, s. 23. ISBN 0-600-58337-6.
  • Zdenka Hroudová, Anna Krahulcová, Petr Zákravský, Vlasta Jarolímová. The biology of Butomus umbellatus in shallow waters with fluctuating water level. „Management and Ecology of Freshwater Plants”. 120. s. 27-30. 
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 68. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 180. (pol.)
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 122. ISBN 83-904633-6-9.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: Nakładem własnym autora, 1996, s. 41. ISBN 83-05-12868-7.
  • Adam Paluch: Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersyetetu Wrocławskiego, 1984, s. 319.
  • Rodica Bercu. Anatomy of Butomus umbellatus L. (Butomaceae). „Annals of the Romanian Society for Cell Biology”. 15, 1, s. 262-268, 2010. 
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 2001, s. 102. ISBN 83-915161-1-3.
Przypisane cechy
ogólne roślina wodna
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina miododajna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina ekspansywna
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki białe
barwa kwiatów płatki różowe
barwa kwiatów płatki czerwone
barwa kwiatów płatki fioletowe
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
korona kwiatu i typ kwiatostanu główka
kształt blaszki liście wąskie i wydłużone
kształt blaszki liście równowąske
rodzaj owoców mieszek
rodzaj owoców kuliste
wygląd łodygi łodyga gałęzista