Kielisznik zaroślowy Calystegia sepium

Kielisznik zaroślowy (Calystegia sepium (L.) R.Br.) – gatunek rośliny należący do rodziny powojowatych (Convolvulaceae). Gatunek kosmopolityczny, poza Antarktydą spotykany jest na wszystkich kontynentach. W Europie występuje na całym obszarze z wyjątkiem jej północnych krańców. W Polsce jest pospolity. Występuje zarówno na niżu, jak i w niższych położeniach górskich. Jest rośliną bardzo zmienną – wyróżnia się liczne podgatunki i formy. Rośnie w miejscach wilgotnych i żyznych. W uprawach na takich siedliskach bywa uciążliwym chwastem. Roślina w ograniczonym stopniu wykorzystywana była jako lecznicza. Jest trująca dla ludzi, bydła i świń.

Liście skrętoległe i pojedyncze, bez przylistków. Blaszka duża – do 8 cm długa i 5 cm szeroka, ogonki do 6 cm długości. Blaszka podłużnie trójkątna z głęboką, V-kształtną nasadą, całobrzega, czasem tylko na klapach przynasadowych występuje jeden lub dwa ząbki. Na końcach blaszka jest zwykle długo wyciągnięta, rzadziej tępa, niemal zawsze jednak z drobnym, ostrym kończykiem. Kwiaty bezwonne, wyrastają pojedynczo w kątach liści na długich, czworobocznych szypułkach. Pod kwiatem znajdują się dwa sercowate podkwiatki o nie zachodzących na siebie brzegach, o grzbiecie nieco wygiętym, ale nie dętym, zaostrzone i zakończone małym kończykiem. Podkwiatki siedzą na szypułce tuż pod pięcioma działkami kielicha, od których są dwukrotnie dłuższe. Zarówno podkwiatki, jak działki kielicha są nagie. Działki mają kształt jajowato-lancetowaty. Korona kwiatu biała (w przypadku podgatunku typowego), rzadko różowa, lejkowata lub prawie kolista, zrosłopłatkowa, o średnicy do 4,5 cm i długości do 6 cm. Nitki pięciu pręcików spłaszczone i na brzegu gruczołowate o długości 15-30 mm, pylniki o długości 4-6,5 mm. Słupek górny, u nasady otoczony pięcioklapowym dyskiem wydzielającym nektar. Jego szyjka przewyższa nieco pręciki i zakończona jest dwuklapowym znamieniem o łatkach spłaszczonych, wąsko jajowatych. Łodyga naga, tępo kanciasta, ze zbiegającymi listewkami, wijąca się, lewoskrętna (przeciwnie do ruchu wskazówek zegara – inaczej niż większość pnączy) o długości zwykle do 3 m, ale osiągająca według niektórych autorów do 7–8 m. Jest pojedyncza, tylko w wierzchołkowej części rozgałęziona. Owoc jajowata torebka o długości 7–12 mm zwieńczona kończykiem, pękająca dwiema klapami. W górze z jedną komorą, w dole rozdzielona jest na dwie części. Zawiera cztery jajowate, czarne, kanciaste i szorstkie nasiona o długości do 5 mm. Średnia masa 1000 nasion wynosi 28,2 g.

Biologia i występowanie



Gatunek zasiedla bardzo zróżnicowane siedliska o relatywnie luźnej pokrywie roślinnej, zwłaszcza marginalne, podlegające dynamicznym przekształceniom – brzegi rzek, rowów i stawów, skraje lasów i zarośli, skraje plantacji i ogrody, także żywopłoty, przypłocia i przydroża. Najlepiej rośnie na glebach wilgotnych i mokrych, żyznych, aluwialnych. Toleruje zasolenie gleby i szerokie spektrum zasadowości oraz rodzaje podłoża (od piasków po gliny). Na siedliskach uboższych rozrasta się kłączowo ograniczając wzrost pędów nadziemnych. Ma duże wymagania świetlne, ale dobrze rośnie też w półcieniu. Występuje w szerokim spektrum zmienności warunków klimatycznych w strefie umiarkowanej. Występować może w strefach mrozoodporności od 4 do 8. W perspektywie wieloletniej ustępuje z terenów ulegających sukcesji leśnej i generalnie z terenów, na których pokrywa roślinna jest gęsta i jej wysokość przekracza 3 m.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek charakterystyczny dla rzędu Convolvuletalia i związku Senecion fluviatilis. Często rośnie w lasach łęgowych ze związku Salicion albae i szuwarach ze związku Phragmition. Zespoły roślinne z kielisznikiem stanowiące nitrofilne zbiorowiska „welonowe” występujące w kompleksach przestrzennych z zaroślami i lasami aluwialnymi oraz nad brzegami rzek są wskaźnikowe dla siedliska przyrodniczego „ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) i ziołorośla nadrzeczne (Convolvuletalia sepium)” [kod: 6430], wymagającego ochrony w sieci Natura 2000. Sam kielisznik zaroślowy jest gatunkiem charakterystycznym dla ziołorośli niżowych [kod: 6430-3].

Zwarty zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę bez jej krańców północnych (północnej Skandynawii, Islandii, północnej części Niziny Wschodnioeuropejskiej). Przekracza Ural i obejmuje zachodnią część Syberii. Na rozrzuconych obszarach kielisznik spotykany jest po góry Azji Centralnej i południowe brzegi Morza Kaspijskiego. Ma nieliczne stanowiska w Azji Mniejszej, na Cyprze i Krecie. Rośnie w północno-zachodniej Afryce na wybrzeżach i w górach od Tunezji po Maroko. Brak go na Wyspach Kanaryjskich, ale jest obecny na Maderze i Azorach. Występuje na rozległych obszarach Ameryki Północnej, na południu sięgając po Florydę, Teksas i Kalifornię, a na północy po Nową Fundlandię, Zatokę Jamesa i Kolumbię Brytyjską. W Azji wschodniej rośnie od Chin poprzez Koreę i Wyspy Japońskie po Kuryle i Kraj Chabarowski, poza tym podawany z Jawy. Na półkuli południowej rośnie w Afryce Południowej (Kraj Przylądkowy), na Nowej Zelandii i w Australii oraz w Ameryce Południowej (Argentyna i Chile).
W całej Polsce jest gatunkiem pospolitym (+4 w 5-stopniowej skali).
Na obszarach górskich w warunkach Europy Środkowej sięga do piętra pogórza, do ok. 500–700 m n.
p.
m.


Kłącze wykorzystywane było w medycynie ludowej jako środek silnie przeczyszczający. Ze względu na trudny do kontrolowania i przewidzenia skutek przeczyszczający – takie zastosowanie kielisznika jest opisywane jako niebezpieczne i w lecznictwie współczesnym w efekcie roślina ta nie jest wykorzystywana. Roślina ma także łagodne działanie moczopędne. Kielisznik działać miał napotnie po spożyciu wina gotowanego z jego kłączem. Dodawano go także do kąpieli w celu uśmierzenia bóli podczas kamicy.
Mimo że roślina ma działanie przeczyszczające, przegotowane kłącza kielisznika miały być spożywane w Chinach. Według niektórych źródeł spożywać można także przegotowane łodygi oraz młode pędy. Walorem kulinarnym jest przyjemny, słodki smak oraz duża wartość odżywcza ze względu na znaczny udział cukrów i skrobi. Podkreśla się konieczność zachowania ostrożności ze względu na działanie przeczyszczające, w tym wskazane jest unikanie regularnego spożywania.
Pędy kielisznika są elastyczne i mocne – mogą być w razie potrzeby użyte do wiązania, ale wadą ich jest krótkotrwałość.
Czasem, zwłaszcza wyróżniający się większymi i zaróżowionymi kwiatami podgatunek wschodnioazjatycki C. sepium subsp. spectabilis, bywa uprawiany jako roślina ozdobna. Rośnie dobrze na stanowiskach słonecznych w ziemi ogrodowej, ale łatwo staje się inwazyjny i trudny do zwalczenia. Wspinając się na sąsiednie rośliny tłumi ich wzrost.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 19:59:04]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54981372. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Johannesen, J., Lux, B., Michel, K., Seitz, A. and Maixner, M.. Invasion biology and host specificity of the grapevine yellows disease vector Hyalesthes obsoletus in Europe. „Entomologia Experimentalis et Applicata”. 126, s. 217–227, 2008. DOI: 10.1111/j.1570-7458.2007.00655.x. 
  • Calystegia sepium. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2017-07-07].
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland - a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2017-07-07].
  • O.W. Thome, M. Heilpern: Zasady botaniki. Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1922, s. 256.
  • Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin w Polsce dziko rosnących. Warszawa, Kraków, Poznań: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1923, s. 120.
  • Peter A. Williams: Biological Summaries of Bindweeds (Calystegia) and other Climbers. W: Landcare Research, Nelson, New Zealand [on-line]. 2009. [dostęp 2017-07-05].
  • Calystegia sepium, Lepidoptera and some other life forms [dostęp 2017-06-09] .
  • M. Ajmal Khan, Darrell J. Weber: Ecophysiology of High Salinity Tolerant Plants. Springer Science & Business Media, 2006, s. 79. ISBN 1-4020-4017-2.
  • Wojciech Mróz, Krzysztof Świerkosz, Maciej Kozak: 6430. Ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) i ziołorośla nadrzeczne (Convolvuletalia sepium). W: Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część II. Wojciech Mróz (red.). Warszawa: Inspekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 54-63.
  • Fang Rhui-cheng; Richard K. Brummitt: Calystegia R. Brown. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-07-06].
  • Robert H. Mohlenbrock: Flowering Plants: Nightshades to Mistletoe, Tom 4. SIU Press, 1990, s. 87. ISBN 0-8093-1567-X.
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Zapylanie i miododajność roślin. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 41. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 505. ISBN 83-02-04299-4.
  • Calystegia sepium. W: Flora Europaea [on-line]. Royal Botanic Garden Edinburgh. [dostęp 2017-07-05].
  • Barbara Sudnik-Wójcikowska, Agnieszka Krzyk: Rośliny wydm, klifów, solnisk i aluwiów. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2015, s. 279. ISBN 978-83-7763-288-8.
  • František Činčura, Viera Feráková, Jozef Májovský, Ladislav Šomšák, Ján Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01473-2.
  • John Poland, Eric Clement: The Vegetative Key to the British Flora. Southampton: Botanical Society of the British Isles, 2009, s. 148. ISBN 978-0-9560144-0-5.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: Marian Rejewski, 1996, s. 42, 144. ISBN 83-05-12868-7.
  • Lockton, A.J.: Species account: Calystegia sepium. Botanical Society of the British Isles. [dostęp 2017-07-04].
  • Search Results: Calystegia sepium. W: Kew Databases: Seed Information Database [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2017-07-05].
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 155.
  • Calystegia sepium subsp. roseata. W: New Zealand Plant Conservation Network [on-line]. [dostęp 2017-07-07].
  • Bruce G. Baldwin, Douglas Goldman, David J Keil, Robert Patterson, Thomas J. Rosatti: The Digital Jepson Manual: Vascular Plants of California. University of California Press, 2012. ISBN 0-520-95289-8.
  • Spaulding, D.D.. Key to the bindweeds ( Calystegia/Convolvulus , Convolvulaceae) of Alabama and adjacent states. „Phytoneuron”. 83, s. 1–12, 2013. 
  • Hedge Bindweed (Calystegia sepium). W: OARDC Ohio Perennial and Biennial Weed Guide [on-line]. The Ohio State University. [dostęp 2017-07-07].
  • Larger Bindweed Calystegia sepium. LuontoPortti / NatureGate. [dostęp 2017-07-07].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 80, 249. ISBN 83-200-0419-5.
  • Calystegia sepium (L.) R. Br.. W: Plants Database [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2017-07-05].
  • Daniel Guntli, Stéphane Burgos, Ingeborg Kump, Marlene Heeb, Hanspeter A Pfirter, Geneviève Défago. Biological Control of Hedge Bindweed (Calystegia sepium) with Stagonospora convolvuli Strain LA39 in Combination with Competition from Red Clover (Trifolium pratense). „Biological Control”. 15, 3, s. 252-258, 1999. DOI: 10.1006/bcon.1999.0726. 
  • Robert H. Mohlenbrock: Vascular Flora of Illinois: A Field Guide, Fourth Edition. SIU Press, 2013, s. 202.
  • Calystegia sepium - (L.)R.Br.. Plants For A Future. [dostęp 2017-07-05].
  • H. Panda: Handbook On Medicinal Herbs With Uses. Asia Pacific Business Press, 2004, s. 295-296.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • J. R. Nechols: Biological Control in the Western United States: Accomplishments and Benefits of Regional Research Project W-84, 1964-1989. UCANR Publications, 1995, s. 287. ISBN 1-879906-21-X.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Warszawa: 1805, s. 152.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-14].
  • Barbara Tokarska-Guzik, Katarzyna Bzdęga, Dagmara Knapik, Grzegorz Jenczała. Changes in plant species richness in some riparian plant communities as a result of their colonisation by taxa of Reynoutria (Fallopia). „Biodiv. Res. Conserv.”. 1-2, s. 123-130, 2006. 
  • Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 356. ISBN 83-01-00129-1.
  • Tomasz Snopczyński, Tomasz R. Sekutowski: Kielisznik – zaroślowy intruz z miedzy. W: Porady Rolnicze [on-line]. nowoczesnafarma.pl, 2013. [dostęp 2017-07-05].
  • Bohumil Slavík (red.): Květena České Republiky. 6. Praha: Academia, 2000, s. 168. ISBN 80-200-0306-1.
  • Antoni Lisowski: Klucz do oznaczania roślin. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1938, s. 159.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 308-309. ISBN 83-09-00660-8.
  • Atushi Ushimaru, Kihachiro Kikuzawa. Variation of breeding system, floral rewards, and reproductive success in clonal Calystegia species (Convolvulaceae). „American Journal of Botany”. 86, 3, s. 436-446, 1999. 
  • Calystegia sepium. W: chileflora.com [on-line]. [dostęp 2017-07-07].
  • Calystegia sepium subsp. spectabilis. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-07-05].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 94. ISBN 83-904633-6-9.
  • Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. X. Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 117.
  • W. Szafer, S. Kulczyński, B. Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica - Atlas, Zjednoczone Zakłady Kartograficzne i Wydawnicze, 1924, s. 471.
  • Dixon, F. L.; Clay, D. V.. Control of Calystegia sepium (hedge bindweed) and Sonchus arvensis (perennial sow-thistle) in poplar short-rotation coppice. „Aspects of Applied Biology”. 49, s. 79-84, 1997. 
  • Stephen Mifsud: Calystegia x lucana. W: Wild Plants of Malta and Gozo [on-line]. [dostęp 2017-07-07].
  • A. V. S. S. Sambamurty: Taxonomy of Angiosperms. I. K. International Pvt Ltd, 2010, s. 851. ISBN 81-88237-16-7.
  • The Plant List. [dostęp 2017-03-14].
  • R. Wang, L.T. Kok. Host Specificity of Megacerus discoidus (Coleoptera: Bruchidae) and Its Impact on Hedge Bindweed, Calystegia sepium. „Environ Entomol”. 15, 4, s. 834-838, 1986. DOI: 10.1093/ee/15.4.834. 
  • Malcolm Storey: Calystegia sepium (L.) R. Br. (Hedge Bindweed). W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2017-07-06].
  • Władysław Szafer: Kwiaty i zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 94, 152.
  • Rask A. M., Andreasen C.. Influence of mechanical rhizome cutting, rhizome drying and burial at different developmental stages on the regrowth of Calystegia sepium. „Weed Research”. 47, s. 84–93, 2007. DOI: 10.1111/j.1365-3180.2007.00539.x. 
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 174.
  • Calystegia sepium. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2017-07-04].
  • Calystegia sepium. W: Pollen-Wiki. Pollen- und Sporensammlung - Ein digitaler Pollenatlas [on-line]. [dostęp 2017-07-07].
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 488. ISBN 83-01-05287-2.
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne pnącze
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina ekspansywna
ogólne chwast
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina pyłkodajna
barwa kwiatów płatki białe
barwa kwiatów płatki różowe
liczba płatków płatków pięć
symetria kwiatu symetria lejkowata
kształt blaszki liście najszersze przy nasadzie
kształt blaszki liście trójkątne
ulistnienie liście skrętoległe
ulistnienie całobrzegie
kolor owoców zielone
kolor owoców czarne
rodzaj owoców torebki
rodzaj owoców kuliste
powierzchnia owocu szorstka
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga gładka