Komosa ryżowa Chenopodium quinoa

Komosa ryżowa (Chenopodium quinoa Willd.) – gatunek rośliny jednorocznej; w różnych systemach klasyfikacyjnych zaliczany do rodziny komosowatych lub szarłatowatych. Uprawiany w Ameryce Południowej. Jest blisko spokrewniona z pospolicie występującą w Polsce komosą białą (Chenopodium album). W Polsce notowano dawniej jej występowanie w okolicach Gubina. Status gatunku we florze Polski: efemerofit. Popularność swoją zawdzięcza łatwości przygotowania – nasiona się gotuje i mogą one być wykorzystywane w wielu daniach. Zaraz po zebraniu poddawane obróbce – usuwane są gorzkie saponiny, znajdujące się w łupinach nasion. Bogate w błonnik i minerały, można stosować jako zamiennik ryżu czy ziemniaków. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa ogłosiła rok 2013 rokiem komosy ryżowej. Pochodzi z Ameryki Południowej, gdzie jest uprawiana od 3–5 tysięcy lat. Była podstawowym pokarmem w państwie Inków na obszarach górskich, gdzie zastępowała kukurydzę. Tradycyjnie władca inkaski corocznie wysiewał pierwsze nasiona. Po podboju państwa Inków przez Hiszpanów wprowadzano uprawę pszenicy i jęczmienia, przez co znaczenie komosy w regionie zmalało. Współcześnie ponownie na wyżej położonych obszarach w Ameryce Południowej jest główną rośliną uprawną, a wprowadzana jest do upraw także w Ameryce Północnej i w Europie.

Liście szeroko trójklapowe o środkowej klapie szerokotrójkątnej, gruboząbkowane. Kwiaty różowe, 5-krotne, o wolnych listkach okwiatu z 1 słupkiem i 5 przyrośniętymi do okwiatu pręcika, osiągają wielkość do 3mm po rozkwitnięciu. Zebrane w kwiatostany typu wiecha lub grono, kwiaty mogą być upakowane zwarto lub luźno, w zależności od odmiany, osiągają 30-50cm w długości i 5-30cm w szerokości. Z jednego kwiatostanu można uzyskać nawet do 500g ziaren. Łodyga wzniesiona, prosta, dość gruba osiągająca średnio 1,5m (przedział od 0,5-3m). Często jest krwiście czerwona, jej kolor jest determinowany genetycznie. Zielone mogą stać się białe, żółte, pomarańczowe lub czerwone gdy osiągną dojrzałość; fioletowe mogą stać się żółtymi lub pozostać fioletowe, zaś czerwone nie zmieniają swojego koloru gdy osiągają dojrzałość. Przy rozgałęzieniach robi się bardziej kanciasta. Jej średnica osiąga od 2,5cm do nawet 20cm. W środku jest gąbczasta, bogata w pektyny i celulozę, przez co może być używana do produkcji papieru. W zależności od odmiany może być rozgałęziona bądź mieć tylko jedną, główną gałąź. Owoce owoce suche, typu niełupka, otoczone cienką warstwą owocni, w której znajdują się saponiny. Nasiona o średnicy 1,1-2,5 mm, u uprawianych form różnobarwne. Na powierzchni mają ostrokanciaste, głębokie i gęsto rozmieszczone plastrowate dołki.

Surowe nasiona komosy ryżowej (zwane quinoa lub ryżem peruwiańskim) zawierają 64% węglowodanów, 13% wody, 14% protein i 6% tłuszczu. Są dobrym źródłem błonnika, białek i witamin grupy B.
Po ugotowaniu zawierają 72% wody, 21% węglowodanów, 4% białka i 2% tłuszczu, obniżeniu ulegają wartości odżywcze. 100 g ugotowanej komosy ryżowej to 149 kcal. Zawierają dużo magnezu i fosforu.
Komosa ryżowa nie zawiera glutenu i jest łatwostrawna. NASA prowadzi nad nią badania w celu ustalenia użyteczności podczas długotrwałych lotów załogowych.



Nasiona komosy ryżowej zawierają substancje z grupy saponin, które nadają gorzki smak. Dla celów komercyjnych usuwa się saponiny z nasion, poddając je specjalnej obróbce. Goryczka stanowi ochronę przed roślinożercami, dzięki czemu nie wymaga zbyt wielkiej ochrony podczas uprawy. W celu usunięcia gorzkiego smaku saponin, próbuje się selektywnego kojarzenia różnych szczepów i prowadzone są badania inżynierii genetycznej.
Właściwości toksyczne saponin zawartych w komosie ryżowej określone są jako średnio drażniące oczy i układ oddechowy oraz lekko drażniące układ pokarmowy. W Ameryce Południowej saponin używa się do prania ubrań, mycia naczyń i jako środek odkażający na rany.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 20:20:19]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=55112901. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Growing Quinoa in Colorado: An interview with Paul New, White Mountain Farm, Local Food Shift Magazine [dostęp 2017-04-03]  (ang.).
  • J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001, s. 14. ISBN 83-7255-326-2.
  • Nutritional value- International Year of Quinoa 2013, www.fao.org [dostęp 2017-05-03]  (ang.).
  • Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  • International Years, United Nations [dostęp 2012-06-09] .
  • FAO (autor korporatywny), International Year of Quinoa, 2013 .
  • National Research Council (U S. ) Advisory Committee on TechnologyN.R.C.(U.S.) A.C.T. Innovation National Research Council (U S. ) Advisory Committee on TechnologyN.R.C.(U.S.) A.C.T., Lost Crops of the Incas: Little-known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation, National Academies, 1989 [dostęp 2017-04-10]  (ang.).1 stycznia
  • Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  • ONZ (autor korporatywny), Resolution adopted by the General Assembly [PDF], 2012 .
  • Production:Crops (ang.). Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2013. [dostęp 2013-02-23].
  • Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  • Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. wydanie II zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 326–327. ISBN 978-83-200-5311-1.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Quinoa, hort.purdue.edu [dostęp 2017-04-10] .
  • European Quinoa Group, www.quinoaeurope.eu [dostęp 2017-04-10]  (ang.).
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina użytkowa
ogólne roślina pyłkodajna
barwa kwiatów płatki różowe
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
korona kwiatu i typ kwiatostanu grono
korona kwiatu i typ kwiatostanu wiecha
liczba płatków płatków pięć
ulistnienie wcinane (wrębne, sieczne i klapowane)
rodzaj owoców niełupki
powierzchnia owocu kanciasta
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga wzniesiona