Ostrożeń krótkołodygowy Cirsium acaule

Ostrożeń krótkołodygowy, ostrożeń bezłodygowy (Cirsium acaule (L.) A.A.Weber ex Wigg.) – gatunek roślin z rodziny astrowatych. Jego zasięg obejmuje Europę Środkową i Zachodnią. Przez Polskę biegnie wschodnia granica zasięgu – roślina spotykana jest w północnej i zachodniej części kraju. Jest to niska bylina rosnąca na suchych łąkach, pastwiskach i obrzeżach lasów. Nie ma znaczenia użytkowego. W przypadku licznego występowania na pastwiskach uznawana jest na nich za chwast. Gatunek jest bardzo zmienny i tworzy szereg mieszańców z innymi przedstawicielami rodzaju ostrożeń.

Pokrój bylina o poziomo rosnącym, rozgałęziającym się sympodialnie kłączu osiągającym 6–8 mm średnicy. Korzeń palowy jest krótki i drewniejący z cienkimi i długimi korzeniami bocznymi. Z kłącza wyrasta co roku kilka białych, grubych korzeni. Końce kłącza rosną ku górze i zwieńczone są rozetą liści oraz łodygą osiągającą zwykle tylko 2–5 cm wysokości, rzadziej do 30–40 cm (f. caulescens). Łodyga jest naga lub owłosiona w różnym stopniu, ale nigdy nie oskrzydlona. Liście w liczbie od 12 do 20 wyrastają skrętolegle skupione w rozetę przyziemną. Mają kształt lancetowaty, są pierzastosieczne, o dolnych odcinkach zredukowanych do kolców, a górnych odcinkach 3–5-dłoniasto dzielnych, każdy także zwieńczony kolcem. Kolce są bardzo ostre i sztywne – silnie kolące, a poza tym brzeg liścia jest szczeciniasto ząbkowany. W sumie odcinków liścia jest 8–10. Długość liścia wynosi od 10 do 20 cm (zwykle do 16 cm), a szerokość do 3 cm. U nasady blaszka stopniowo zwęża się w oskrzydlony ogonek o szerokości ok. 1 cm, u nasady fioletowo nabiegły, a wyżej jasnozielony. Na spodniej, jasnozielonej stronie blaszki, na wiązkach przewodzących znajdują się białawe włoski. Górna strona jest ciemnozielona i naga. Kwiaty zebrane po ok. 60–200 w walcowaty, górą zwężony koszyczek o długości 3–4,5 cm, przeważnie jeden na szczycie łodygi (na pędzie zawiązuje się zwykle kilka pąków kwiatostanowych, ale w pełni rozwija się zazwyczaj tylko jeden, ewentualnie kilka w miejscach nasłonecznionych i bardziej wilgotnych – w cieniu rośliny wcale nie zakwitają). Kwiaty w koszyczkach są albo obupłciowe (koszyczki takie z reguły są większe), albo tylko żeńskie (koszyczki wówczas są mniejsze). W dużych populacjach stosunek roślin obupłciowych do żeńskich wynosi 2:1, ale w małych zdarzają się rośliny tylko z kwiatami obupłciowymi, albo tylko żeńskimi (w drugim wypadku owoce nie powstają). Kwiatostan wsparty jest u nasady czterema zredukowanymi, kolczastymi liśćmi. Okrywa koszyczka osiąga do 2 cm średnicy i 3 cm długości, pokryta jest gęsto, dachówkowato ułożonymi listkami (łuskami), z których dolne zakończone są kłującymi, ale krótkimi kolcami. Są one brudno-fioletowo-szaro nabiegłe. Z płaskiego dna koszyczka wyrastają poza kwiatami liczne, długie włoski. Korona kwiatów w dole zrośnięta jest w białawą rurkę, w górze jest fioletowoczerwona (rzadko występują kwiaty o kwiatach białych lub różowych), rozcięta do połowy na 5 wąskich łatek, z których jedna jest dłuższa od pozostałych. W mniejszych koszyczkach rozwijają się tylko kwiaty żeńskie, a w większych – obupłciowe. W tych pierwszych pręcików brak lub są one płonne. Słupek wraz z szyjką osiąga 3,5 do 4 cm długości, jest fioletowy, na końcu białawy i rozwidlony. W kwiatach obupłciowych obie łatki na końcach słupka są stulone i są fioletowe. Owoc jajowate do nieco stożkowatych, jasno- lub ciemnobrązowe niełupki o długości 4–5 mm z pierzastym, białym puchem kielichowym o długości 25–30 mm. Masa pojedynczego owocu wynosi od 4,5 do 5 mg.

Biologia i występowanie

Ostrożeń krótkołodygowy rośnie na suchych łąkach i pastwiskach oraz na obrzeżach lasów. Występuje na przepuszczalnych glebach bogatych w węglan wapnia, często na rędzinach, także na bardzo płytkich glebach powstających na skałach wapiennych, ale też na glebach powstających z glin i na piaskach zasobnych w węglan wapnia (w tym na nadmorskich wydmach w Belgii i Francji). Odczyn gleby ze względu na znaczną z reguły zawartość kationów wapnia jest alkaliczny. Wyjątkowo rośliny te zasiedlają lub utrzymują się na glebach, które w powierzchniowej warstwie są kwaśne (np. na wrzosowiskach powstających na skałach wapiennych). Podawany jest także z wysychających gleb torfowych. Jednak przy pH mniejszym od 4,5 siewki tego gatunku nie kiełkują. Gatunek europejski. W południowej części kontynentu występuje na obszarach górskich w rozproszeniu we wschodniej Hiszpanii i liczniej w Pirenejach, na nielicznych stanowiskach w Apeninach, w północno-zachodniej części Gór Dynarskich i na pojedynczych stanowiskach w Karpatach w Rumunii. Zwarty zasięg obejmuje Francję (bez Normandii), południowo-wschodnią Anglię (z pojedynczymi stanowiskami w jej północnej części i Kornwalii, a poza tym w Walii), kraje alpejskie i Niemcy (gatunek rzadki jest jednak w północno-zachodniej ich części i sąsiedniej Holandii), Danię i południową Szwecję, kraje bałtyckie, północną i zachodnią część Polski oraz Czechy i Słowację. W Polsce najliczniejsze stanowiska ma na Pojezierzach Południowobałtyckich i Dolnym Śląsku. Rzadki jest na Pobrzeżach Południowobałtyckich, w Sudetach, w zachodniej części Wyżyn Polskich i w Polsce północno-wschodniej. Nie przekracza na wschód i południe linii Wisły i Bugu. Zasięg gatunku najwyraźniej na północy ograniczany jest przez niskie temperatury zimowe, a na południu wykazuje zbieżność z izotermami miesięcy letnich wskazując na nietolerancję zbyt wysokich temperatur na zasiedlanych suchych i przepuszczalnych siedliskach. W południowej części zasięgu rośnie w górach sięgając 2350 m n.p.m. w szwajcarskiej Gryzonii i 2200 m n.p.m. w Tyrolu. Na Półwyspie Iberyjskim rośnie na rzędnych od 700 do 3000 m n.p.m.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2020-07-05 00:44:45]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=60249355. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • М.Л.Зайцев: Род Cirsium Mill. – бодяк в Воронежской Области. W: Курский Государственный Университет Центрально-Черноземный Биосферный Заповедникфлора и Растительностьцентральногочерноземья [on-line]. 2010. [dostęp 2020-05-23].
  • S. Talavera & B. Valdes. Revision del genero Cirsium (Compositae) en la Peninsula Iberica. „Lagascalia”. 5, 2, s. 127-223, 1976. 
  • Clive Stace: New Flora of the British Isles. Cambridge, New York, Melbourne, Madrid, Cape Town, Singapore, São Paulo, Delhi, Dubai, Tokyo: Cambridge University Press, 2010, s. 694. ISBN 978-0-521-70772-5.
  • Peter Sell, Gina Murrell: Flora of Great Britain and Ireland. Vol. 4 Campanulaceae – Asteraceae. Cambridge, New York, Melbourne, Madrid, Cape Town, Singapore, São Paulo: Cambridge Univeersity Press, 2006, s. 79. ISBN 978-0-521-55338-4.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 498. ISBN 83-01-14342-8.
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 153. ISBN 83-904633-6-9.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 15, 51. ISBN 83-05-12868-7.
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica Atlas, 1924, s. 649.
  • C. D. Pigott. Cirsium acaulon (L.) Scop.. „Journal of Ecology”. 56, 2, s. 597-612, 1968. 
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Petr Bureš, Vi-Feng Wang, Lucie Horová, Jan Suda. Genome Size Variation in Central European Species of Cirsium (Compositae) and their Natural Hybrids. „Annals of Botany”. 94, 3, s. 353–363, 2004. DOI: 10.1093/aob/mch151. 
  • Taxon: Cirsium acaule (L.) Scop. var. americanum A. Gray. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-05-23].
  • Bayram Yildiz, Turan Arabaci, Tuncay Diremenci, Serkan Kostekci. A taxonomic revision of the genus Cirsium Mill. sect. Cirsium (Asteraceae: Cardueae) in Turkey. „Turkish Journal of Botany”. 40, s. 514-530, 2016. DOI: 10.3906/bot-1503-35. 
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2005, s. 130. ISBN 83-01-14439-4.
  • Petr Bureš, Petr Šmarda, Olga Rotreklová, Michal Oberreiter, Michaela Burešová, Jiří Konečný, Aleš Knoll, Karel Fajmon, Jakub Šmerda. Pollen viability and natural hybridization of Central European species of Cirsium. „Preslia”. 82, s. 391–422, 2010. 
  • Marian Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970, s. 80, 356.
  • Bogumił Pawłowski, Jasiewicz Adam (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XII. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1971, s. 372.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz Roslinny. Tom I. Warszawa: 1805, s. 104.
  • Cirsium acaule (L.) Scop.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-05-23].
  • F. Muller: Seedlings of the North-western European lowland. The Hague, Boston: Dr W. Junk B.V. Publishers, 1978, s. 210. ISBN 90-6193-588-1.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: 1894, s. 211.
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 165. ISBN 83-915161-1-3.
  • Cirsium acaule. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2020-06-15].
  • Cirsium acaule Scop.. W: Den virtuella floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2020-05-23].
  • Guenin R.. Cirsium acaule (Asteraceae) - a new host plant for Jordanita globulariae (Hübner, 1793) and J. notata (Zeller, 1847); (Lepidoptera: Zygaenidae, Procridinae). „Entomo Helvetica”. 4, s. 93-97, 2011. 
  • Bohumil Slavik, Jitka Stepankova: Kvetena Ceske Republiky 7. Praha: Academia, 2004, s. 391-392. ISBN 80-200-1161-7.
  • Cirsium acaule. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2020-06-15].
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Wyd. 6. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 718.
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • lipiec
      • sierpień
      • wrzesień
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • do kostki (0 < x < 15 cm)
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
      • liście lancetowate
  • ogólne
    • roślina jadalna
    • bylina
    • warzywo
    • tworzy mieszańce
  • siedlisko
    • suche murawy
    • murawy