Ligustr pospolity Ligustrum vulgare

Ligustr pospolity (Ligustrum vulgare L.) – gatunek rośliny z rodziny oliwkowatych. Występuje w Europie, w zachodniej Azji i północno-zachodniej Afryce, poza tym zawleczony i zdziczały na innych kontynentach. W Polsce gatunek rodzimy przynajmniej w południowej części kraju, poza tym jest powszechnie uprawiany i dziczejący. Znajduje zastosowanie jako roślina ozdobna, głównie do formowania żywopłotów. Doskonale znosi strzyżenie, jest bardzo odporny na susze i zanieczyszczenia powietrza, ma niewielkie wymagania glebowe. W przeszłości gatunek był wykorzystywany także jako roślina lecznicza i barwierska, w koszykarstwie i plecionkarstwie. Jest trujący dla ludzi i wielu zwierząt.

Liście nakrzyżległe, czasem po trzy w okółku. Są całobrzegie, nieco skórzaste, nagie, krótkoogonkowe, długości do 8 cm i szerokości do 2 cm. Blaszka wydłużono eliptyczna, jajowata i jajowato lancetowata. Zwęża się ku nasadzie i wierzchołkowi, przy czym nasadę ma klinowatą, czasem zaokrągloną. Na szczycie jest zaostrzona lub tępa. Brzegi ma nieznacznie podwinięte. Z wierzchu blaszka jest ciemnozielona, od spodu jaśniejsza, z wyraźnym nerwem głównym. Liście jesienią nabiegają fioletowo i opadają na zimę, czasem szczytowe liście są zimozielone, zwłaszcza przy łagodnych zimach i na obszarach o ciepłym klimacie. Kwiaty białe lub białozielonkawe (na południu czasem też żółte), zebrane w gęste, szczytowe, stożkowate wiechy o długości od 3 do 6 cm, czasem do ok. 8 cm. Oś kwiatostanu, szypułki i nasada kielicha są delikatnie omszone. Korona złożona z czterech zrosłych płatków, o rurce dwukrotnie dłuższej od kielicha i średnicy około 5 mm. Łatki korony podobnej długości jak rurka, zaokrąglone na szczycie. Pręciki są dwa, wystają z rurki korony, do której są przyrośnięte. Zwieńczone są dwoma pylnikami ustawionymi w linii równoległej do nitki pręcika i przyrośniętymi do niej środkiem. Słupek górny, u podstawy zalążni z miodnikami, z cienką szyjką zwieńczoną dwudzielnym znamieniem. Pąki jajowate do stożkowatych, stępione na szczycie, przylegające do pędu i nieco spłaszczone. Pąk wierzchołkowy większy od bocznych. Łuski są wypukłe i brązowe. Charakterystyczne jest okrycie pąków wierzchołkowych drobnymi listkami. Pokrój krzew dorastający do 2–3 m wysokości, w optymalnych warunkach do 5 m. Ma pokrój nieregularny – jest szeroki i w zależności od warunków świetlnych – gęsto lub rzadko rozgałęziony . Pędy są cienkie, proste, z krótkimi międzywęźlami, nagie (młode bywają delikatnie omszone), na powierzchni z nielicznymi i drobnymi przetchlinkami (według niektórych źródeł są one różnej wielkości i dość liczne). Starsze pędy zimą są zielonoszare. Kora od strony nasłonecznionej nieco brązowa. Rozpościerające się na boki gałęzie, po zetknięciu z ziemią, łatwo zakorzeniają się. Owoce okrągłe lub odwrotnie jajowate, czarne, błyszczące, jagodopodobne pestkowce. Osiągają 5–8 mm średnicy i zawierają od 1 do 4 nasion, przy czym wielkość owocu jest skorelowana z liczbą nasion. Nasiona mają barwę ciemnobrązową, kształt jajowato elipsoidalny, wygięty, 3–5 mm długości i 1,5–3 mm szerokości. Powierzchnia nasion jest matowa, chropowata i falista.

Biologia i występowanie


Ligustr pospolity rośnie w różnorodnych warunkach siedliskowych, na obszarach górskich nie przekraczając 1500 m n.p.m. w Alpach, 1600 m n.p.m. w Maroku i 1750 m n.p.m. w Iranie. Siewki nie są zdolne do rozwoju w miejscach silnie zacienionych, jednak już dorosła roślina jest w stanie trwać nawet w silnie zacienionym miejscu (siewki giną przy 0,3% światła dziennego, przy czym wrażliwość na zacienienie jest mniejsza przy dużej dostępności składników mineralnych). Gatunek spotykany jest w lasach i zaroślach zarówno na terenach aluwialnych w dolinach rzek, jak i w miejscach suchych, na glebach i skałkach wapiennych, w zaroślach kserotermicznych. Często rośnie w zaroślach przy brzegu morskim. Jest gatunkiem światło- i ciepłolubnym, odpornym na susze i wpływ zanieczyszczeń powietrza. Jest mrozoodporny, ale w warunkach Europy Środkowej odmiany o żółtych liściach mogą przemarzać zimą. Pędy nadziemne mogą ginąć w pożarach, ale najwyraźniej rośliny mogą przeżyć tworząc odrośla z korzeni.
Mimo że gatunek bywa określany jako łatwo dziczejący – w istocie rzadko i na ograniczonych obszarach dziczeje z upraw.
Naturalny zasięg występowania obejmuje rozległe obszary zachodniej i południowej Europy, góry w północno-zachodniej Afryce (Maroko), okolice Kaukazu i niezbyt liczne stanowiska w Azji Mniejszej i Iranie. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Ligustrum w Europie. Przez kontynent ten przechodzi północna granica zasięgu, przy czym po wielu wiekach uprawy i dziczenia gatunku, przebieg tej granicy jest współcześnie trudny do ustalenia. Uznaje się, że tylko jako gatunek zawleczony lub uciekinier z upraw występuje w północnej i zachodniej Irlandii, w Szkocji, na Półwyspie Jutlandzkim i Skandynawskim (z wyjątkiem południowej Norwegii – okolic Oslofjorden, gdzie zdaje się występować naturalnie), na Nizinie Północnoniemieckiej oraz na północ od Sudetów i Karpat. Poza północną Europą zawleczony został także na Azory, Teneryfę, do Australii (jest rozpowszechniony w jej południowo-wschodniej części), na Nową Zelandię, do USA i południowej Kanady, do Ameryki Południowej (Ekwador) i wschodniej Azji (Japonia).
W Polsce jest pospolicie uprawiany. Status gatunku we florze Polski nie jest jasny – na pewno przynajmniej w znacznej części kraju jest on tylko rośliną zdziczałą i zadomowioną (kenofit), przy czym najwyraźniej część populacji w południowej Polsce ma charakter naturalny i tam ligustr pospolity jest rodzimym składnikiem flory. Za naturalne uznaje się stanowiska w rejonie Sudetów, na Śląsku Cieszyńskim i Pogórzu Karpackim (koło Przemyśla). Prawdopodobnie rodzimy jest na Dolnym Śląsku w rejonie Wrocławia, w Małopolsce (okolice Sandomierza, Krakowa i Puszczy Niepołomickiej). Za reliktowe, naturalne stanowiska uznawane bywają też miejsca występowania ligustru na wybrzeżu bałtyckim na Pomorzu Gdańskim.
Północny zasięg występowania gatunku jest skorelowany z przebiegiem izotermy średniej temperatury najchłodniejszego miesiąca -3 °C.


Zapylaczami są owady, do kwiatów licznie przylatują motyle (ligustr pospolity jest rośliną pokarmową dla motyli dorosłych kilkunastu gatunków m.in. zieleńczyka ostrężyńca, ogończyka wiązowca i śliwowca, modraszka malczyka, pokłonnika kamilla). Wabione są one silnym, charakterystycznym zapachem (określanym jako nieprzyjemny dla ludzi, duszący, mdły). Nasiona rozsiewane są przez ptaki, zwłaszcza drozdowate żywiące się owocami. Mimo że owoce dojrzewają do października, to do stycznia ptaki zjadają je nielicznie, później zaczynają żerować na nich intensywniej i trwa to do lutego. Owoce zjadają, przyczyniając się do rozsiewania nasion, głównie ptaki z rodzaju Turdus i jemiołuszki, a także rudzik, kapturka, drozd śpiewak. Nasionami żywi się gil zwyczajny i rzadziej grzywacz. Modraszka zwyczajna wydziobuje tylko sam miąższ z owoców.
Pędy ligustru są zgryzane przez jelenie. Na wydmach Flandrii ligustr stanowi ważny składnik diety osłów oraz bydła. Zwierzęta zjadają liście oraz gałązki. Na liściach żerują larwy następujących gatunków: Macrophya punctumalbum (błonkoskrzydłe), zwójka kwasigroneczka i krzyżóweczka, Clepsis consimilana, Doloploca punctulana i Spatalistis bifasciana (zwójkowate), zawisak tawulec, Dolbina elegans, Samia cynthia (zawisakowate), Trigonophora flammea i Craniophora ligustri (sówkowate), Gracillaria syringella i Caloptilia cuculipennella (kibitnikowate), płatynka wielokreska, platynka zielonka, przylepek kruszyniak, rozlotlik lilakowiak, zimowek brunatek i Menophra abruptaria (miernikowcowate), Eutelia adulatrix (Euteliidae), Anania coronata (Crambidae) i Adela croesella (Adelidae). Gęste zarośla tego gatunku są atrakcyjnym miejscem do gniazdowania dla wielu gatunków ptaków.
Ligustr tworzy endomikoryzę, ale odkryto na jego korzeniach także infekcję workowca z rodzaju Morchella (smardz jadalny) tworzącego ektomikoryzę. Z ligustrem powiązany jest też gwiazdosz prążkowany. W Ameryce Północnej, gdzie ligustr jest obcym gatunkiem inwazyjnym, stwierdzono, że jego obecność wpływa negatywnie na mikoryzę towarzyszących gatunków rodzimych.
Na liściach ligustru rozwijają się grzyby niedoskonałe z gatunków Thedgonia ligustrina i Mycosphaerella ligustri, a także mączniakowiec Erysiphe syringae. Na martwych gałązkach i pniach stwierdzono grzyby: nakorownik radełkowaty (Basidioradulum radula) (drewniczkowate) i Antrodia albida (flagowcowate), Phomopsis brachyceras i Cytospora pruinosa var. ligustri (Sordariomycetes), powłocznica popielata (Peniophora cinerea) (powłocznicowate).
Ligustr jest także rośliną żywicielską dla zaraz z gatunków Orobanche laxissima i O. pancicii.
Fitosocjologia
Ligustr pospolity tworzy zbiorowiska zaroślowe, w których współdominuje ze śliwą tarniną (zachodnia i południowa Europa, także w Polsce) i dereniem świdwą (południowa Europa). Zarośla ligustru i tarniny (Pruno-Ligustretum) wykształcają się na siedliskach nasłonecznionych, ciepłych i suchych, często w towarzystwie muraw kserotermicznych. Krzewom dominującym w zbiorowisku towarzyszą takie rośliny jak: berberys pospolity, kalina hordowina, głogi i róże. W runie występują gatunki kserotermiczne, wśród których wiele to rośliny rzadko spotykane i zagrożone. W Polsce zbiorowisko jest rzadkie, rejestrowane jest głównie na południu, na miedzach śródpolnych na glebach wapiennych i gliniastych. W południowej Europie występują zarośla ligustru i derenia świdwy z różnym udziałem gatunków śródziemnomorskich (opisywane m.in. jako Ligustro-Cornetum sanguinei oraz Rhamno-Cornetum).
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych ligustr pospolity jest gatunkiem charakterystycznym dla All. Berberidion i zespołu roślinności Pruno-Ligustretum.

Roślina ozdobna
Ligustr pospolity sadzony jest pospolicie jako krzew ozdobny, głównie na żywopłoty. Doskonale znosi cięcie, po którym ulega zagęszczeniu. Jego atutem są bardzo małe wymagania glebowe i odporność na zanieczyszczenie powietrza. Jednak walory dekoracyjne ma przeciętne, zwłaszcza w okresie zimowym (wówczas wręcz krzewy i żywopłoty ligustrowe określane są jako bardzo brzydkie). Bywa też jednak uważany za atrakcyjny w sezonie wegetacyjnym, głównie podczas kwitnienia, a nawet podczas zimy, z powodu długo utrzymujących się czarnych owoców. W krajach o łagodniejszym klimacie stosowanie ligustru pospolitego do celów ozdobnych stało się mniej popularne, zastąpiony tam został przez pochodzący z Japonii ligustr jajowatolistny (L. ovalifolium), zwłaszcza jego odmianę złotolistną 'Aureum'.
Ligustr pospolity może być uprawiany i formowany jako bonsai.
Roślina miododajna
Podczas kwitnienia dostarcza pszczołom pyłku i nektaru, jednak uzyskany z niego miód ma smak gorzkawy. Stanowi to jednak problem tylko na obszarach, gdzie ligustr występuje masowo (np. w Anglii, gdzie jest często stosowany na żywopłoty).
Roślina lecznicza
W medycynie tradycyjnej w krajach południowej Europy liście stosowane były jako środek poprawiający odporność, zapobiegający chorobom serca, antybakteryjny i przeciwcukrzycowy, były także wykorzystywane jako środek przeciwzapalny w leczeniu chorób jamy ustnej i gardła. W Polsce stosowane zewnętrznie były liście i kwiaty (Folium, Flores Ligustri), którymi wykonywano płukanki przy bólu zębów, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz szkorbucie. Gardło w stanach zapalnych płukano odwarem liści i kwiatów ligustru w serwatce z mleka koziego. Znano działanie rozwalniające owoców, które w tym celu spożywano na surowo lub sporządzano z nich wino. Współcześnie wykorzystanie farmaceutyczne spotyka się rzadko. Wykorzystanie w medycynie ludowej oraz badania naukowe wskazują również na działanie cytotoksyczne ekstraktów z liści i owoców. Badania te prowadzone są pod kątem poszukiwania skutecznych leków przeciw nowotworom. Pąki ligustru stosowane są w gemmoterapii w przypadku różnorodnych dolegliwości dotyczących skóry, nerek, wątroby i układu pokarmowego.
Roślina barwierska
Ligustr może być wykorzystywany jako roślina barwierska – jego liście i kora barwią na żółto, a owoce na trwały kolor niebieskawozielony i czarny. Owoce z wodorowinianem potasu (kamieniem winnym) i wodorotlenkiem wapnia (wapnem gaszonym) barwią na błękitno, z moczem na purpurowo, z sokiem cytrynowym na czerwono, a z siarczanami na zielono. Z owoców wyrabiano także atrament i barwiono nimi na czerwono wino.
Inne zastosowania
Gatunek sadzony jest w formie przydrożnych zasłon przeciwśnieżnych oraz zalecany do sadzenia na stromych skarpach i hałdach, ponieważ za sprawą gęstego systemu korzeniowego dobrze chroni glebę przed erozją. Liście mają zdolność do lokalnego wychwytywania znaczących ilości dwutlenku siarki z atmosfery (0,068 mg SO2 h−1 dm−2; 0,134 mg SO2 h−1 g−1), pełniąc funkcję filtru biologicznego. Twarde drewno nadaje się do toczenia, wytwarzania drobnych przedmiotów i wyrobu węgla drzewnego. Z węgla tego wytwarzano czarny proch. Giętkie, młode pędy zdatne są do wykorzystania w koszykarstwie i plecionkarstwie.



W liściach i owocach zidentyfikowano m.in. glikozyd ligustrynę (znany też jako syringina) i mannitol. W warunkach stresu wodnego i oksydacyjnego w liściach kumulowane są flawonoidy, pochodne kwasu hydroksycynamonowego oraz sekoirydoidy. Sekoirydoidy (oleuropeina, ligustalozyd A, ligustalozyd B i ligstrozyd) stanowią około 76% ogólnej zawartości polifenoli w liściach. Około 23% polifenoli to glikozydy kamferolu (kamferolo 3-O-glukozyd 7-O-ramnozyd, kamferolo 3,7-O-diramnozyd, kamferolo 3-O-ramnozyd i kamferolo 3-O-glukozyd). Flawonoidy gromadzone są w komórkach epidermy oraz mezofilu liści. Obecność tych związków w liściach może nie tylko zapobiegać przenikaniu nadmiernej ilości promieni słonecznych, lecz także wpływać na reakcje zachodzące podczas stresu oksydacyjnego.
Smak liści jest gorzki, a owoców słodkawo-gorzki.

Działanie toksyczne
Dla ludzi trujące są liście i owoce ligustru, przy czym najczęściej do zatruć dochodzi w przypadku dzieci spożywających owoce przypominające czarne jagody. Składnik toksyczny według jednych źródeł pozostaje nieznany, inne wskazują na ligustrynę. Substancja toksyczna działa silnie drażniąco na błony śluzowe i ma depresyjne działanie ogólnoustrojowe. Objawy zatrucia występują bardzo szybko od spożycia. Są nimi nudności i bóle brzucha (brzuch wrażliwy na ucisk), kolka i silne wzdęcia, obfite wymioty i silna, wodnista biegunka. Szybko dochodzi do odwodnienia organizmu i zaburzeń elektrolitowych. W ciężkich przypadkach następowały drgawki, zapaść krążeniowa i zgon. Śmierć, zwłaszcza dzieci, z powodu zatrucia ligustrem została udokumentowana wielokrotnie. Do tragicznych zatruć dochodzi jednak tylko po spożyciu dużej ilości owoców. Ich spożycie w ograniczonej ilości skutkuje tylko wymiotami lub nie daje objawów zatrucia (na takich objawach skończyło się u dzieci po zjedzeniu kilkunastu owoców). Niektórzy autorzy wręcz piszą o braku zagrożenia ciężkim zatruciem.
W przypadku stwierdzenia zatrucia należy czym prędzej spowodować wymioty i zapewnić opiekę lekarską. W postępowaniu lekarskim wykonuje się płukanie żołądka z węglem aktywnym oraz utrzymuje prawidłowy bilans płynów, uzupełniając elektrolity. W przypadku spadku ciśnienia tętniczego i zapaści krążeniowej podaje się aminy – dopaminę lub noradrenalinę.
Liście i owoce ligustru opisywane są także jako trujące dla bydła, kóz, owiec i koni.
Działanie alergenne
Ponieważ kwiaty ligustru przystosowane są do zapylania przez owady, zawierają tylko dwa pylniki, a sam pyłek jest ciężki – zazwyczaj stężenia pyłku tego gatunku w powietrzu są niewielkie. Jego koncentracje mogące wywołać reakcję osób uczulonych mogą się jednak pojawić w miejscach masowego występowania gatunku. Pyłek ligustru pospolitego określany bywa jako istotny alergen. Antygen ligustru Liv v 1 cechuje się wysoką homologią w stosunku do antygenów innych przedstawicieli rodziny oliwkowatych (w tym oliwki, jesiona i lilaka), w efekcie wysoka jest reaktywność krzyżowa u osób uczulonych na te alergeny, czyli prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji alergicznej na pyłek wszystkich tych roślin. Na osoby uczulone zły wpływ ma także intensywny zapach w czasie kwitnienia ligustru. Największe zagrożenie związane jest jednak z miodem, który w przypadku udziału pyłku z ligustru może spowodować u uczulonych obrzęk krtani i warg, obrzęk naczyniowy, a nawet zapaść.


Ślady kopalne ligustru pospolitego znajdowane są dość rzadko ze względu na niesprzyjające fosylizacji siedliska zajmowane przez gatunek. Poza tym jego łupiny nasienne są dość cienkie, a pyłek nie ma zazwyczaj dużego udziału w opadzie, czego przyczyną jest owadopylność i mała produkcja pyłku (tylko dwa pylniki). Roślina znana jest ze szczątków kopalnych znajdowanych w Europie Środkowej ze znalezisk datowanych na neogen oraz z interglacjałów – eemskiego i mazowieckiego. Ze względu na kłopotliwość w ocenie statusu gatunku w Polsce, dużą wagę przywiązuje się do stwierdzeń pyłku ligustru w osadach holoceńskich, świadczących o wczesnej i najwyraźniej nieantropogenicznej przyczynie obecności tej rośliny w Polsce (stwierdzono ślady kopalne na Pomorzu pochodzące sprzed około 6 tysięcy lat). Niewątpliwie w północnej części współczesnego zasięgu gatunek został rozpowszechniony z powodu jego uprawy (co najmniej od XVI wieku w Wielkiej Brytanii i XVIII wieku na Litwie).

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-01 23:01:01]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57381426. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Peter J. Grubb, William G. Lee, Johannes Kollmann, J. Bastow Wilson. Interaction of Irradiance and Soil Nutrient Supply on Growth of Seedlings of Ten European Tall-Shrub Species and Fagus Sylvatica. „Journal of Ecology”. 84 (6), s. 827-840, 1996 (ang.). 
  • Pawłowski Bogumił (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XI. Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 269-271.
  • Index Nominum Genericorum (ING). Smithsonian Institution. [dostęp 2015-01-13].
  • Ligustrum vulgare. W: Floridata [on-line]. Floridata.com. [dostęp 2015-01-15].
  • Bruce R. Roberts. Foliar sorption of atmospheric sulphur dioxide by woody plants. „Environmental Pollution (1970)”. 7 (2), s. 133–140, 1974. DOI: 10.1016/0013-9327(74)90080-9. ISSN 00139327 (ang.). 
  • Eva Wallander, Victor A. Albert. Phylogeny and classification of Oleaceae based on rps16 and trnL-F sequence data. „Am. J. Bot.”. 87, 12, s. 1827-1841, 2000. 
  • Seed storage and pretreatment for Ligustrum vulgare. W: Forest Research [on-line]. forestry.gov.uk. [dostęp 2015-01-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-13)].
  • Cosyns, E., DeGezelle, T., Demeulenaere, E., Hoffmann, M.. Feeding ecology of Konik horses and donkeys in Belgian coastal dunes and its implications for nature management.. „Belg. J. Zool (8th Benelux congress of zoology)”. 131 (Supplement 2), s. 111-118, 2001 (ang.). 
  • Adam Boratyński, Kazimierz Browicz, Jerzy Zieliński: Chorology of trees and shrubs in Greece. Poznań, Kórnik: Polish Academy Sciences, 1992, s. 143. ISBN 83-85599-05-3.
  • Leonidas Świejkowski: Klucz do oznaczania polskich roślin leczniczych i przemysłowych. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1952, s. 441.
  • European Privet (Ligustrum vulgare). W: PollenLibrary.com [on-line]. IMS Health Incorporated. [dostęp 2015-01-11].
  • L. Vajna, T. Bagyinka. Occurrence of privet anthracnose in Hungary caused by Glomerella cingulata. „Plant Pathology”. 51 (3), s. 403–403, 2002. DOI: 10.1046/j.1365-3059.2002.00719.x. ISSN 0032-0862 (ang.). 
  • Ligustrum vulgare L., 1753. W: INPN [on-line]. Muséum national d'Histoire naturelle. [dostęp 2015-01-10].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 357-358. ISBN 83-01-14342-8.
  • Ligustrum vulgare European Privet, Common Privet (ang.). University of Connecticut. [dostęp 2015-01-08].
  • David Moresby Moore: Flora Europaea Check-list and Chromosome Index. Cambridge University Press, 1982, s. 163. ISBN 978-0-521-23759-8. (ang.)
  • Eilif Dahl: The Phytogeography of Northern Europe. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 128. ISBN 0-521-03559-7.
  • Peter Himmelhuber: Cięcie drzew i krzewów ozdobnych. Warszawa: Multico, 2000, s. 55. ISBN 83-7073-125-2.
  • Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 471-473. ISBN 83-01-12099-1.
  • Barbara Snow, David Snow: Birds and Berries. A&C Black, 2010, s. 77–79. ISBN 1-4081-3822-0.
  • B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Srodowiska, 2012. ISBN 978-83-62940-34-9.
  • Piotr Hoser: Krzewy i drzewa ozdobne. Warszawa: Wydawnictwo Spółdzielcze, 1989, s. 49. ISBN 83-209-0632-6.
  • Mycorrhizal plant in the UK. W: Mycorrhizae [on-line]. Symbio – The environmental biotechnology company. [dostęp 2015-01-12].
  • Peter Eeles: Nectar Sources. W: UK Butterflies [on-line]. [dostęp 2015-01-13].
  • Momčilo Kojić, Stevan Maširević, Dušan Jovanović. Distribution and biodiverstity of broomrape (Orobanche L.) worldwide and in Serbia. „Helia”. 24, 35, s. 73-92, 2001. 
  • Wild Privet Hedge – Ligustrum vulgare. Hedging Plants Direct. [dostęp 2015-01-15].
  • Ligustrum vulgare – L.. W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2015-01-09].
  • Roger L. H. Dennis: A Resource-Based Habitat View for Conservation: Butterflies in the British Landscape. John Wiley & Sons, 2012, s. 323-326. ISBN 1-4443-1526-9.
  • S. Białobok, Z. Hellwig (red.): Drzewoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 529-530.
  • Renata Piwowarczyk, Ivan Tatanov. Orobanche laxissima Uhlich & Ratzel (Orobanchaceae) – a new species for Dagestan (Russia) and Azerbaijan. „Biodiv. Res. Conserv.”. 32, s. 25-28, 2013. DOI: 10.2478/biorc-2013-0014. 
  • Gu, J., Su, J.-X., Lin, R.-Z., Li, R.-Q., Xiao, P.-G.. Testing four proposed barcoding markers for the identification of species within Ligustrum L. (Oleaceae). „Journal of Systematics and Evolution”. 49, s. 213–224, 2011. DOI: 10.1111/j.1759-6831.2011.00136.x. 
  • Włodzimierz Seneta: Żywopłoty. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1975, s. 101-102.
  • Ligustrum vulgare. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2015-01-03].
  • Nesom Guy L.. Taxonomic overview of Ligustrum (Oleaceae) naturalized in North America north of Mexico. „Phytologia”. 91 (3), s. 467-482., 2009. 
  • Tadeusz Szymanowski: Rozpoznawanie drzew i krzewów ozdobnych w stanie bezlistnym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 160.
  • Stanisław Król: Siewki drzew i krzewów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1972, s. 135-136.
  • Ligustrum × vicaryi Rehder. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2015-01-15].
  • L. Guidi, E. Degl'Innocenti, D. Remorini, R. Massai i inni. Interactions of water stress and solar irradiance on the physiology and biochemistry of Ligustrum vulgare. „Tree Physiology”. 28 (6), s. 873–883, 2008. DOI: 10.1093/treephys/28.6.873. ISSN 0829-318X (ang.). 
  • Pogan E., Jankun A., Turała-Szybowska K. et al.. Further studies in chromosome numbers of Polish Angiosperm. „Acta Biol. Cracov. Ser. Bot. Part XX”. 29, s. 1-17, 1987. [zarchiwizowane z adresu 2018-03-12]. 
  • Fritz Hans Schweingruber, Annett Börner, Ernst-Detlef Schulze: Atlas of Stem Anatomy in Herbs, Shrubs and Trees: Volume 2, Tom 2. Springer Science & Business Media, 2012, s. 208-215. ISBN 3-642-20435-X.
  • Ligustrum x vicaryi. W: Floridata [on-line]. Floridata.com. [dostęp 2015-01-15].
  • Jakub Tomanek: Botanika leśna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970, s. 394.
  • Joe Rozencwajg: Dynamic Gemmotherapy. Lulu.com, 2008, s. 74. ISBN 978-1-4092-2655-0.
  • Ligustrum vulgare (Scientific name). W: Canadian Poisonous Plants Information System [on-line]. Canadian Biodiversity Information Facility. [dostęp 2015-01-13].
  • Shannon S.M., Bauer J.T., Anderson W.E., Reynolds H.L.. Plant-soil feedbacks between invasive shrubs and native forest understory species lead to shifts in the abundance of mycorrhizal fungi. „Plant and Soil”. 382, 1-2, s. 317-328, 2014. [zarchiwizowane z adresu 2018-10-25]. 
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-24].
  • Taxon: Ligustrum vulgare L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2011-01-17].
  • Ligustr pospolity. W: MojeAlergie.pl [on-line]. [dostęp 2015-01-11].
  • G. Agati, G. Stefano, S. Biricolti, M. Tattini. Mesophyll distribution of 'antioxidant' flavonoid glycosides in Ligustrum vulgare leaves under contrasting sunlight irradiance. „Annals of Botany”. 104 (5), s. 853–861, 2009. DOI: 10.1093/aob/mcp177. ISSN 0305-7364 (ang.). 
  • A Pieroni, P Pachaly. An ethnopharmacological study on common privet (Ligustrum vulgare) and phillyrea (Phillyrea latifolia). „Fitoterapia”. 71, s. S89–S94, 2000. DOI: 10.1016/S0367-326X(00)00182-9. ISSN 0367326X (ang.). 
  • Hoffmann Maurice, Eric Cosyns , Indra Lamoot. Large herbivores in coastal dune management: do grazers do what they are supposed to do?." Proceedings 'Dunes and Estuaries 2005' (): .. „Proceedings ‘Dunes and Estuaries 2005’ – International Conference on Nature Restoration Practices in European Coastal Habitats, Koksijde, Belgium”, s. 249-268, 2005 (ang.). 
  • Zygmunt Terpiński: Szkółkarstwo ozdobne. Warszawa: PWRiL, 1984. ISBN 83-09-00777-9.
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Warszawa: PWRiL, 2010, s. 254. ISBN 8309990246.
  • Maciej Mynett: Żywopłoty. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 60, seria: ABC Ogrodnika. ISBN 978-83-7552-755-1.
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 196.
  • Lewis S. Nelson, Andrew Weil, L.R. Goldfrank, Richard D. Shih, Michael J. Balick: Handbook of Poisonous and Injurious Plants. Springer Science & Business Media, 2007, s. 203. ISBN 0-387-33817-9.
  • Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 536-538. ISBN 83-01-13434-8.
  • Piotr Rapiejko, Agnieszka Lipiec. Wybrane aspekty alergii krzyżowej. „Alergoprofil”. 2, 2, s. 11-15, 2006. 
  • John Cushnie: Jak przycinać rośliny. Warszawa: Buchmann, 2008, s. 221. ISBN 978-83-61048-29-9.
  • SPECIES: Ligustrum spp.. W: Fire Effects Information System [on-line]. USDA Forest Service. [dostęp 2015-01-09].
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. T. II. Warszawa: 1808, s. 88-89.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 293-294. ISBN 83-09-00660-8.
  • Malcolm Storey: Ligustrum vulgare L. (Wild Privet). W: BioInfo [on-line]. [dostęp 2015-01-12].
  • Krzysztof Jonko: Motyle Europy. W: lepidoptera.eu [on-line]. [dostęp 2015-01-13].
  • Milena G. Ćurčić, Milan S. Stanković, Emina M. Mrkalić, Zoran D. Matović i inni. Antiproliferative and Proapoptotic Activities of Methanolic Extracts from Ligustrum vulgare L. as an Individual Treatment and in Combination with Palladium Complex. „International Journal of Molecular Sciences”. 13 (12), s. 2521–2534, 2012. DOI: 10.3390/ijms13022521. ISSN 1422-0067 (ang.). 
  • Schoch Werner, Heller-Kellenberger Iris, Schweingruber Fritz, Kienast Felix, Schmatz Dirk: Ligustrum vulgare. W: Wood anatomy of central European Species [on-line]. 2004. [dostęp 2015-01-13].
  • Władysław Matuszkiewicz, Piotr Sikorski, Wojciech Szwed, Marek Wierzba (red. nauk.): Lasy i zarośla. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013, s. 176-182, seria: Zbiorowiska roślinne Polski. ISBN 078-83-01-17064-6.
  • Vera Csapody, I. Toth: A Colour Atlas of Flowering Trees and Shrubs. Budapest: Akademiai Kiado, 1982, s. 252. ISBN 963-05-2783-9.
  • Ligustrum vulgare. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2015-01-13].
  • Władysław Bugała: Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991, s. 520-521. ISBN 83-09-00013-8.
  • European privet Ligustrum vulgare. W: Weeds of Australia [on-line]. The University of Queensland. [dostęp 2015-01-13].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 97-98. ISBN 83-05-12868-7.
  • M. Piatek. First report of powdery mildew of "Ligustrum" caused by "Erysiphe syringae-japonicae". „Plant Pathology”. 54 (4), s. 578–578, 2005. DOI: 10.1111/j.1365-3059.2005.01191.x. ISSN 0032-0862 (ang.). 
  • Bruno P. Kremer: Dzikie rośliny jadalne i trujące. Warszawa: Bellona, 2011, s. 97. ISBN 978-83-11-12086-0.
  • Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 51, 515. ISBN 83-02-04299-4.
  • Annalisa Romani, Patrizia Pinelli, Nadia Mulinacci, Franco F. Vincieri i inni. HPLC Analysis of Flavonoids and Secoiridoids in Leaves of Ligustrum vulgare L. (Oleaceae). „Journal of Agricultural and Food Chemistry”. 48 (9), s. 4091–4096, 2000. DOI: 10.1021/jf9913256. ISSN 0021-8561 (ang.). 
  • Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 231-232. ISBN 83-200-0419-5.
  • J . L . Harley, E . L . Harley. A check-list of mycorrhiza in the British Flora—second addenda and errata. „New Phytol.”. 115, s. 699-711, 1990. 
  • B. Beikircher, S. Mayr. Intraspecific differences in drought tolerance and acclimation in hydraulics of Ligustrum vulgare and Viburnum lantana. „Tree Physiology”. 29 (6), s. 765–775, 2009. DOI: 10.1093/treephys/tpp018. ISSN 0829-318X (ang.). 
  • Witold Poprzęcki: Ziołolecznictwo. Warszawa: Spółdzielnia Agencja Reklamowa SPAR, 1989, s. 221. ISBN 83-00-02498-0.
  • Andrzej Środoń. Kopalne ślady Ligustrum vulgare L. w Polsce. „Acta Palaebotanica”. 29, 1, s. 199-205, 1989. 
  • Lucia Guidi, Elena Degl’Innocenti, Damiano Remorini, Stefano Biricolti i inni. The impact of UV-radiation on the physiology and biochemistry of Ligustrum vulgare exposed to different visible-light irradiance. „Environmental and Experimental Botany”. 70 (2-3), s. 88–95, 2011. DOI: 10.1016/j.envexpbot.2010.08.005. ISSN 00988472 (ang.). 
  • Ligustrum vulgare (shrub). W: The Global Invasive Species Database [on-line]. Invasive Species Specialist Group (ISSG) of the IUCN Species Survival Commission. [dostęp 2015-01-10].
  • Cariñanos P., Alcázar P., Galán C., Domínguez E.. Privet pollen (Ligustrum sp.) as potential cause of pollinosis in the city of Cordoba, south-west Spain. „Allergy”. 57, 2, s. 92-97, 2002. PMID: 11929410. 
  • Woody Plant Seed Manual. U.S. Government Printing Office, 1948, s. 218.
  • Massimiliano Tattini, Carlotta Galardi, Patrizia Pinelli, Rossano Massai i inni. Differential accumulation of flavonoids and hydroxycinnamates in leaves of Ligustrum vulgare under excess light and drought stress. „New Phytologist”. 163 (3), s. 547–561, 2004. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2004.01126.x. ISSN 0028-646X (ang.). 
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Josef H. Reichholf, Gunter Steinbach (red.): Wielka encyklopedia. Drzewa krzewy. Warszawa: Muza SA, 1995, s. 326. ISBN 83-7079-440-8.
  • Harrison L. Flint: Landscape Plants for Eastern North America: Exclusive of Florida and the Immediate Gulf Coast. John Wiley & Sons, 1997, s. 333. ISBN 0-471-59919-0.
  • Massimiliano Tattini, Lucia Guidi, Laura Morassi-Bonzi, Patrizia Pinelli i inni. On the role of flavonoids in the integrated mechanisms of response of Ligustrum vulgare and Phillyrea latifolia to high solar radiation. „New Phytologist”. 167 (2), s. 457–470, 2005. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2005.01442.x. ISSN 0028646X (ang.). 
  • Polák, J. European spindle tree and common privet a new natural hosts of Plum pox virus. „Acta Hort. (ISHS)”. 550, s. 125-128, 2001. 
  • Kowalik Maria, Klaudia Bigaj. Casual agents of leaf spot disease of common privet (Ligustrum vulgare L.) Przyczyny plamistości liści ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare L.).. „Progress in plant protection/Postępy w ochronieroślin”. 52 (1), 2012. 
  • Ligustrum Linnaeus, Sp. Pl. 1: 7. 1753. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-01-10].
  • Piotr R. Burda: Zatrucia ostre grzybami i roślinami wyższymi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 241-242. ISBN 83-01-12403-2.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik łacińsko-polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 444. (pol.)
  • David Squire: The Bonsai Specialist. New Holland Publishers, 2004, s. 41. ISBN 1-84330-543-7.
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • czerwiec
      • lipiec
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki żółte
      • płatki zielonkawe
    • liczba płatków
      • płatki cztery
    • kwiatostan
      • groniasty
        • złożony
          • wiecha
    • symetria kwiatu
      • promienista
    • obecność miodników
      • tak
    • znamiona słupka
      • dwudzielne
      • słupek jeden
      • słupek górny
    • typ kwiatu
      • obupłciowy
    • kolor pyłku
      • owadopylność
      • alergen
    • zapach
      • silny i przyjemny
    • pręciki
      • 2
      • przyrośnięte do rurki korony
    • korona
      • zrosłopłatkowa
    • okwiat
      • podwójny (zróżnicowany na kielich i koronę)
      • kwiaty 4-krotne
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • wyższa od człowieka (> 200 cm)
    • wygląd łodygi
      • łodyga gałęzista
      • łodyga omszona
    • cechy pędu
      • nagie
      • cienkie
      • proste
  • cechy liści
    • ustawienie liści
      • naprzeciwległe
      • okółkowe
    • kształt blaszki
      • liście eliptyczne
      • jajowato-lancetowate
      • eliptyczno-jajowate
    • nasada
      • klinowata
      • zaokrąglona
    • szczyt
      • tępy
      • zaostrzony
    • kolor liścia
      • ciemnozielone
      • od spodu jaśniejsze
    • brzeg liścia
      • podwinięty
    • kształ pąków
      • stożkowate
      • jajowate
      • przylegające
      • stępione
    • ogonek liściowy
      • krótki
    • jesienna barwa liści
      • fioletowa
    • powierzchnia blaszki
      • gładka
      • skórzasta
  • ogólne
    • drzewo
    • krzew
    • roślina trująca
    • roślina miododajna
    • roślina barwierska
    • roślina ozdobna
    • roślina inwazyjna
    • roślina ekspansywna
    • roślina pyłkodajna
    • roślina żywicielska
    • północna granica zasięgu
    • status gatunku we florze Polski
      • kenofit
    • roślina mrozoodporna
    • gatunek rodzimy
    • krzew liściasty
    • zdziczała
  • cechy owoców
    • kolor owoców
      • czarne
    • powierzchnia owocu
      • gładka
      • matowa
    • rodzaj owoców
      • mięsiste
        • pestkowiec
    • okres dojrzewania owoców
      • sierpień
      • wrzesień
      • październik
    • wielkość owoców
      • 5-8 mm
  • cechy nasion
    • rozsiewanie nasion
      • ornitochoria
    • wielkość nasion
      • faliste
      • eliptyczne
      • matowe
      • chropowate
    • kolor nasion
      • czarnobrązowe
  • siedlisko
    • Lasy liściaste
    • Siedliska kserotermiczne
    • wybrzeże morskie
    • aluwia
    • lasy mieszane
    • gleby wapienne
    • zarośla
    • Suche, kamieniste stoki wapienne
    • Sudety
    • gatunek charakterystyczny dla
      • (związek) All. Berberidion Br.-Bl. (1947) 1950 ciepłolubne zarośla
      • (zespół) Ass. Pruno-Ligustretum R.Tx. 1952 nom. inv. Oberd. 1970 zarośla ligustru i tarniny
  • forma życiowa wg Raunkiæra
    • nanofanerofit
  • cechy drzew i krzewów
    • wysokość
      • 2-4 m
    • cechy korony
      • nieregularna
    • cechy kory
      • nieliczne i drobne przetchlinki
      • zielonoszara zimą
    • cechy gałęzi
      • zakorzeniające się
  • cechy korzeni
    • system korzeniowy
      • endomikoryza
      • ektomikoryza