Lilia złotogłów Lilium martagon

Lilia złotogłów (Lilium martagon L.) – gatunek byliny z rodziny liliowatych (Liliaceae). Występuje w Europie i Azji. W Polsce jest rośliną dość rzadką i objęta jest ochroną prawną. Uznawana jest za „jedną z najpiękniejszych roślin” we florze polskiej. Uprawiana jest też jako ozdobna, poza tym wykorzystywana jest jako roślina lecznicza.

Liście liście siedzące, środkowe zebrane po 4–8 w nibyokółki, górne skrętoległe. Blaszka eliptycznie lancetowata, całobrzega, na szczycie zaostrzona szeroka na 2–5 cm, długa zwykle 8 do 12 cm, czasem do 16 cm. Wiązki przewodzące wyraźnie widoczne w liczbie od 7 do 11. Kwiaty kwiatostan na szczycie łodygi stanowi luźne grono składające się z 3–10, rzadko do 20 kwiatów. Kwiaty na długich (od 2,5 do 4 cm, rzadziej do 6 cm), łukowato wygiętych ku dołowi szypułkach (w czasie owocowania odstających lub podnoszących się). Okwiat nie zróżnicowany na kielich i koronę, sześciolistkowy, o średnicy 3–6 cm. Jego listki najczęściej mają barwę brudnoróżowoczerwoną i są ciemnopurpurowo nakrapiane. Osiągają do 3 do 4,5 cm długości, są mięsiste i odwinięte ku górze. Ze środka wystaje słupek o trójkanciastym znamieniu otoczony przez sześć pręcików o dużych, purpurowoczerwonych lub żółtych pylnikach, przyrośniętych środkiem do nitki. Nitki o długości 1,8 do 3 cm. W miarę dojrzewania listki okwiatu odginają się coraz mocniej na zewnątrz, aż zawinięte dotkną nasady kwiatu. Środkiem każdego płatka biegnie rynienka, wypełniona nektarem. Łodyga nierozgałęziona, sztywna, naga lub owłosiona, wysoka od 40 do 150 cm. Zielona, czasem czerwono nabiegła, w dole bezlistna. Owoce duże (do 3 cm długości i ponad 2 cm szerokości), trójkątnokuliste torebki pękające trzema szparami. Zawierają płaskie, ciemnożółte, szeroko oskrzydlone nasiona o szerokości 4,2 do 5,3 mm.

Biologia i występowanie


Gatunek występujący na przeważającej części Europy z wyjątkiem Półwyspu Skandynawskiego i Wysp Brytyjskich – od południowej Hiszpanii po Kaukaz i Ural. Północna granica zasięgu przechodzi przez Polskę. Granica południowa biegnie przez Korsykę, Apeniny i góry Półwyspu Bałkańskiego. W Azji zasięg występowania ciągnie się przez centralną część kontynentu przez wschodnią i zachodnią Syberię aż po północną Mongolię i prowincję Sinciang w Chinach oraz okolice jeziora Bajkał i Jakucka na Syberii.
W Polsce spotykana często w Sudetach i Karpatach, na niżu bardzo rzadka, zwłaszcza w części północno-zachodniej.
Gatunek introdukowano we wschodnich prowincjach Kanady.
Rozwój
Bylina. Geofit cebulowy. Roślina kwitnie od końca czerwca do lipca lub połowy sierpnia. Kolorowe plamki na listkach okwiatu spełniają funkcję wskaźników, które nakierowują owady w odpowiednie miejsce, w fazie czynności prowadzących do zapylenia kwiatu. Roślina wabi owady nie tylko dużymi i barwnymi kwiatami, ale również zapachem. Szczególnie intensywnie pachnie wieczorem i nocą. Dostęp do nektaru mają tylko owady długotrąbkowe, dlatego kwiaty lilii zapylane są tylko przez motyle dzienne i nocne, głównie z rodziny zawisakowatych, m.in. przez fruczaka gołąbka. Ponieważ okwiat jest gładki i śliski kwiaty zapylane są głównie przez owady w locie. Jeśli jednak z jakichś powodów (np. długotrwała zła pogoda) nie dojdzie do zapylenia krzyżowego, roślina dość łatwo może zapylić się własnym pyłkiem (słupek może zmienić położenie w kwiecie i tak zbliżyć znamię do pręcików że dojdzie do autogamii) i również wytworzyć nasiona, jednak gorszej jakości. Nasiona rozsiewane są przez wiatr. Kiełkowanie jest hipogeiczne, powolne. Jesienią siewka formuje podziemną, drobną cebulę. W kolejnym roku młoda roślina rozwija nad powierzchnią tylko pojedynczy liść.
Gatunek rozmnaża się także wegetatywnie za pomocą cebulek powstających u nasady starej cebuli, a w ogrodnictwie często także z sadzonek łuskowych (łesek cebulowych). Rozmnażanie wegetatywne odgrywa mniejszą rolę w uprawie tego gatunku niż siew nasion.
Siedlisko
Rośnie w miejscach półcienistych, na glebach piaszczysto-gliniastych i gliniastych świeżych, zasobnych w substancje mineralno-próchniczne, o zróżnicowanym składzie granulometrycznym – od piasków luźnych, piasków gliniastych mocnych po glinę ciężką, o odczynie obojętnym lub zasadowym. Spotykana w rzadkich, widnych lasach, głównie grądach (zwłaszcza subkontynentalnym) i buczynach, zwłaszcza nawapiennych, storczykowych, poza tym w dąbrowach świetlistych, kwaśnych dąbrowach podgórskich i borach mieszanych, a poza lasami w zaroślach, wśród ziołorośli i traworośli. W górach w wyższych położeniach w zaroślach kosodrzewiny oraz na halach, na trawiastych miejscach wśród skał.
W typologii siedlisk leśnych uznawana jest za charakterystyczną dla lasu mieszanego górskiego świeżego (LMGśw) i lasu mieszanego świeżego (LMśw).
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek charakterystyczny dla O. Fagetalia.
Genetyka
Liczba chromosomów 2n=24.


Cebulki zawierają sporą ilość skrobi, dlatego dawniej uchodziły za przysmak w każdej postaci: surowej, gotowanej i pieczonej. W postaci suszonej i mielonej wraz z pałką szerokolistną i korzeniami łącznia baldaszkowatego uchodziły za swego rodzaju mąkę.
W Niemczech uprawiana była także jako roślina lecznicza. W Rosji stosowana byłą w leczeniu zapalenia wątroby.


Jest częstym motywem w sztuce ludowej Podhala, szczególnie w rzeźbie góralskiej.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-07-28 11:23:34]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=56748967. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Farrell W.: USDA Plants (ang.). 2001–. [dostęp 2013-04-16].
  • Władysław Szafer: Kwiaty i zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 64, 217-218.
  • Cervenka, Ferakova, Haber: Świat roślin skał i minerałów. Warszawa: PWRiL, 1982, s. 326. ISBN 83-09-00462-1.
  • Szafer, Kulczyński, Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 803.
  • IPCN Chromosome Reports (ang.). W: Lilium martagon [on-line]. [dostęp 2013-06-06].
  • Kazimierz Mynett: Lilie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 21, 27, 101-104. ISBN 83-09-01528-3.
  • Dzwonkowski J.: Minikompendium Przyroda Polska. Warszawa: Mozaika, 2004, s. 80. ISBN 83-89200-84-8.
  • Jadwiga Waniakowa: Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012, s. 69. ISBN 978-83-233-3429-3.
  • Lilium martagon (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2013-04-22].
  • Rudolf Mansfeld, R. Büttner: Mansfeld's Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops: (Except Ornamentals). Springer Science & Business Media, 2001, s. 2292-2293. ISBN 3-540-41017-1.
  • Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 410, 424. ISBN 83-02-04299-4.
  • Leokadia Witkowska-Żuk: Atlas roślinności lasów. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 447. ISBN 978-83-70-73-649-1.
  • Szczygielski M.: Tajemnice Polskiej Przyrody. Warszawa: De Agostini Polska, 2006. ISBN 83-7398-708-8.
  • Piękoś-Mirkowa Halina, Mirek Zbigniew: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 204. ISBN 83-7073-444-8.
  • The Plant List. [dostęp 2013-04-22].
  • Jitka Štěpánková: Květena České Republiky 8. Praga: Academia, 2010, s. 425-426. ISBN 978-80-200-1824-3.
  • Tadeusz Traczyk: Rośliny lasu liściastego. Warszawa: PZWS, 1959.
  • Tadeusz Henryk Puchalski: Rośliny siedlisk leśnych w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 135. ISBN 83-09-01822-3.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-07-28].
  • Grabowska Beata, Kubala Tomasz. Poznań: Lilie, 2010, s. 46. ISBN 978-83-7506-506-0.
  • Radwańska-Paryska: Rośliny tatrzańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i pedagogiczne, 1988, s. 134. ISBN 83-02-00872-9.
  • cechy kwiatów
    • barwa kwiatów
      • płatki różowe
      • płatki czerwone
      • płatki żółte
      • płatki purpurowe
    • kwiatostan
      • groniasty
        • prosty
          • grono
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
      • liście lancetowate
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga owłosiona
      • łodyga gładka
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • suche
        • torebki
    • kolor owoców
      • żółte
  • ogólne
    • drzewo
    • roślina lecznicza
    • roślina ozdobna
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • bylina
    • roślina pyłkodajna
    • północna granica zasięgu
    • geofit
    • trawa
    • storczyk
    • kultywar
  • siedlisko
    • Bory mieszane
    • Buczyny
    • Dąbrowy
    • Grądy
    • lasy mieszane
    • zarośla
    • Sudety