Gnieźnik sercowaty Neottia cordata

Gnieźnik sercowaty, listera sercowata (Neottia cordata) – gatunek rośliny należący do rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje w strefie umiarkowanej i subarktycznej półkuli północnej. W Polsce rośnie głównie w Karpatach, Sudetach oraz w północnej części kraju, zwłaszcza na wybrzeżu. Rozwija się w bardzo różnych zbiorowiskach leśnych i bagiennych, zawsze jednak na glebach kwaśnych, w miejscach wilgotnych, ocienionych i w towarzystwie mszaków. Ze względu na niewielkie rozmiary gatunek bywa często przeoczany. W wielu krajach gatunek w różnym stopniu zagrożony, przede wszystkim z powodu gospodarki leśnej i niekorzystnych zmian warunków wodnych.

Liście u nasady łodygi wykształcone są jako jedna lub dwie błoniaste, brązowe pochwy. Na wysokości 1/3 do 1/2 łodygi kwiatonośnej lub na szczycie wegetatywnej wyrasta para liści, rzadko trzy lub cztery (te dodatkowe zwykle mniejsze). Blaszka jest trójkątnie jajowata do nerkowatej, o długości i szerokości od 1 do 2,5 (4) cm, owłosiona. Wyraźne użyłkowanie liścia, przy czym centralna wiązka przewodząca przedłużona jest na zaostrzonym szczycie liścia. Kwiaty kwiaty zebrane po 3–15 (rzadko nawet do 20) w luźny lub gęsty, wielostronny kwiatostan osiągający do 3, rzadziej 4 cm długości (wyjątkowo do 10 cm) i 1 cm szerokości. Przysadki błonkowate, zielone (czasem z czerwonym nalotem), mają kształt od lancetowatego do trójkątniejajowatego, osiągają do 2–3 mm długości i ok. 1 mm szerokości. Kwiaty drobne (osiągają 3–4 mm średnicy), osadzone są na skręconych szypułkach do 2 (3) mm długości (stąd kwiaty w pełni lub częściowo odwrócone), zwykle żółto-zielone, zielone lub czerwono-purpurowe. Płatki okwiatu szeroko rozpostarte, jajowate, zaostrzone lub tępe, o długości 2–3 mm, żółtawo-zielone, zielone, czerwieniejące w części środkowej i zewnętrznej. Wewnętrzne są węższe i bardziej czerwone, zewnętrzne szersze. Warżka pozbawiona ostrogi ma ok. 4 mm długości (u odmian do 6 mm) i kolor jasnozielony, czerwonawy lub miedziany. Od połowy jest rozcięta na dwie ostro zaostrzone łatki. U jej nasady znajduje się drobny, dyskowaty miodnik oraz dwa ogruczolone wyrostki. Prętosłup poziomy, białawy lub czerwonawy, krótki (do 0,5 mm), łukowato wygięty nad jajowatym pylnikiem. Rostellum liściowato rozszerzone i kapturkowato przykrywające szczyt prętosłupa. Pyłkowiny żółte, sypkie. Znamię nerkowate. Zalążnia jasnozielona o długości ok. 5 mm i średnicy 2,5 mm, z sześcioma wydatnymi żebrami. Łodyga z kłącza wyrasta zwykle pojedyncza, prosto wzniesiona łodyga, rzadko dwie lub trzy. Osiąga wysokość od 5 (czasem tylko 3) do 10–15 (rzadko do 33) cm. Jest jasnozielona lub czerwonawa, w dole (poniżej liści) nieco kanciasta, powyżej obła, nad nasadami liści z wyraźnymi, gruczołowatymi włoskami, poza tym naga. Owoc beczułkowato rozdęta torebka o długości 3–6 mm, osadzona na szypułce długości 2 mm. Nasiona osiągają ok. 600 μm długości i 165 μm średnicy i w jednej torebce może ich znajdować się do blisko 400.

Biologia i występowanie


Gatunek rośnie na wilgotnych do mokrych, kwaśnych (ph od 2,8 do 5,5) i ubogich glebach próchnicznych lub torfowych. Nie toleruje zasolenia. Bywa spotykany na skałach wapiennych, ale tylko w miejscach, gdzie przykryte są one warstwą próchnicy, mchów i igliwia. Ponieważ rośnie w warstwie mszystej wśród różnych mchów, w tym często torfowców, jest określany mianem gatunku mcholubnego (briofilnego).
Na obszarach górskich zasięg pionowy jest bardzo zróżnicowany. W północnej części zasięgu i na obszarach pod wpływem klimatu oceanicznego występuje wzdłuż wybrzeży morskich. Na obszarach górskich rośnie w przedziale od 800 do 2300 m n.p.m. we Francji, od 550 do 1400 m n.p.m. w Czechach, od 1600 do 1900 m n.p.m. w Grecji, od 600 do 1500 w Rosji. W Ameryce Północnej notowany był na wysokości 3500 m n.p.m. W Tatrach występuje od 890 do 1510 m n.p.m., dawniej podawany był także z piętra kosówki do 1600 m n.p.m.
Gnieźnik sercowaty ma zasięg cyrkumpolarny i jest jednym z nielicznych storczyków rosnących w strefie podbiegunowej, w tundrze (występuje m.in. na Islandii i Grenlandii). W środkowej i południowej części Europy rośnie na obszarach górskich od Pirenejów, poprzez góry na Korsyce, Alpy i północne Apeniny, Karpaty, Rodopy, po Góry Krymskie i zachodni Kaukaz na wschodzie. Zwarty zasięg obejmuje północną Europę od Wysp Brytyjskich, poprzez Skandynawię, północne Niemcy i Polskę, kraje bałtyckie, północną Rosję po Ural. W Azji rośnie na zachodniej Syberii sięgając na południu i wschodzie do Ałtaju i okolic Bajkału. Po dysjunkcji we wschodniej Syberii obecny jest znów na Kamczatce, Sachalinie, Wyspach Kurylskich i Japonii. W Ameryce Północnej podobnie jak w Azji ma przerwę zasięgu w części środkowej kontynentu. Na zachodzie rośnie od Aleutów, przez Alaskę, wzdłuż Gór Skalistych do Nowego Meksyku. Na wschodzie obecny jest od Labradoru poprzez rejon Wielkich Jezior i Appalachy po Karolinę Północną. Występuje także na wybrzeżu atlantyckim od Maine do Karoliny Północnej.
Informacje o regionalnych i lokalnych zasobach gatunku uznawane są na ogół za niedoszacowane, bowiem ze względu na niewielkie rozmiary rośliny te łatwo przeoczyć.
W Polsce rośnie w Sudetach i Borach Dolnośląskich, w Tatrach i Beskidach Zachodnich, wzdłuż wybrzeża bałtyckiego oraz na rozproszonych stanowiskach w obrębie północnej części Pojezierza Południowobałtyckiego, na Pojezierzu Mazurskim, Litewskim i w Puszczy Białowieskiej, na pojedynczych stanowiskach podany z Bieszczadów (Stebnik), Równiny Łukowskiej i Doliny Dolnej Odry.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-01 22:40:32]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=55641341. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • World Checklist of Selected Plant Families (ang.). Kew Gardens. [dostęp 2010-08-05].
  • Ting Zhou, Xiao-Hua Jin. Molecular systematics and the evolution of mycoheterotrophy of tribe Neottieae (Orchidaceae, Epidendroideae). „Phytokeys”. 94, s. 39–49, 2018. DOI: 10.3897/phytokeys.94.21346. 
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 336. ISBN 83-915161-1-3.
  • Bogusław Binkiewicz, Maksym Pięta, Gabriela Pięta. Rozmieszczenie, zasoby oraz zagrożenia Epipogium aphyllum i Listera cordata (Orchidaceae) w lasach Tatrzańskiego Parku Narodowego. „Fragm. Florist. Geobot. Polon.”. 24, 1, s. 85–98, 2017. 
  • Kadereit J. W., Albach D. C., Ehrendorfer F., Galbany-Casals M. i inni. Which changes are needed to render all genera of the German flora monophyletic?. „Willdenowia”. 46, s. 39 – 91, 2016. DOI: http://dx.doi.org/10.3372/wi.46.46105. 
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-05].
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom II. Warszawa: 1808, s. 940.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Dariusz L. Szlachetko: Storczyki. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2001, s. 149-150, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-339-5.
  • Listera cordata (Linnaeus) R. Brown. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-10-07].
  • Listera cordata. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2018-10-02].
  • Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  • Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Sorus, 1996, s. 200-202. ISBN 83-85599-97-5.
  • Baumann Helmut, Kunkele Siegfried, Lorenz Richard: Storczyk Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010, s. 123. ISBN 978-83-7073-698-9.
  • Milan Kotilínek, Irina Tatarenko, Jana Jersáková. Biological Flora of the British Isles: Neottia cordata. „Journal of Ecology”. 106, 1, s. 444-460, 2018. 
  • Neottia cordata (L.) Rich.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-10-01].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 54, 112. ISBN 83-05-12868-7.
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Oklejewicz K. i in.: Czerwona Księga Województwa Podkarpackiego. Rzeszów: Pro Carpathia, 2015, s. 53. ISBN 978-83-61577-75-1.
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica Atlas, 1924, s. 144. ISBN 83-01-05287-2.
  • Beata Bosiacka: Współczesne zróżnicowanie i przekształcenia nadmorskich borów bażynowych. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2005, s. 60-61, seria: Rozprawy i Studia. ISBN 83-7241-423-8.
  • cechy kwiatów
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki czerwone
      • płatki żółte
      • płatki zielone
    • kwiatostan
    • symetria kwiatu
      • grzbiecista
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
      • liście nerkowate
      • liście najszersze przy nasadzie
      • liście trójkątne
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga owłosiona
      • łodyga gładka
      • łodyga wzniesiona
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • suche
        • torebki
  • ogólne
    • drzewo
    • krzew
    • krzewinka
    • bylina
    • roślina pyłkodajna
    • ścisła ochrona gatunkowa
    • czerwona lista roślin i grzybów Polski
    • trawa
    • storczyk
  • siedlisko
    • Olszyny
    • Wrzosowiska
    • Torfowisk
    • Torfowiska wysokie
    • Bory sosnowe
    • wybrzeże morskie
    • zarośla
    • wilgotne lasy
    • Tatry
    • Sudety