Sosna limba Pinus cembra

Sosna limba (Pinus cembra L.) – gatunek drzewa iglastego z rodziny sosnowatych. Występuje w górach centralnej Europy na obszarze Alp i Karpat (Tatry, Karpaty Wschodnie i Południowe). Rośnie w borach z udziałem modrzewia europejskiego, najczęściej na wysokościach w przedziale 1400–2500 m n.p.m. Jest to drzewo wolno rosnące i długowieczne, bardzo odporne na niskie temperatury, wiatry i szkodniki. Drewno limby było dawniej wszechstronnie użytkowane, nasiona zaś, zwane orzeszkami, były wykorzystywane jako jadalne i lecznicze. Z pędów i żywicy destylowano olej limbowy. Ze względu na intensywną wycinkę drzew, zasięg gatunku uległ w przeszłości znacznemu zmniejszeniu. W niektórych krajach limba podlega prawnej ochronie gatunkowej (m.in. w Polsce), a jej siedliska chronione są w parkach narodowych i obszarach Natura 2000. Limba należy do gatunków raczej rzadko uprawianych poza naturalnym zasięgiem, głównie z powodu trudności ze zdobyciem nasion oraz wolnego wzrostu.

Pokrój korona drzewa regularna i gęsta, początkowo stożkowata, z wiekiem staje się cylindryczna (do spłaszczonej lub kolumnowej, zwłaszcza w warunkach wysokogórskich). W niższych położeniach i poza górami korona jest zwykle walcowatojajowata lub jajowata. Konary sięgają często niemal do ziemi (słabo się oczyszcza). Końce gałęzi i gałęzie w górnej części korony są wyraźnie wygięte ku górze, w środkowej części korony konary są rozpostarte poziomo, a w części dolnej nieco przewisają. Na granicy śniegu limba może tworzyć formy karłowate, o koronie silnie zniekształconej, nierzadko z wieloma wierzchołkami („formy kandelabrowe”). Liście sztywne, żywozielone i ostro zakończone igły zebrane są w pęczki po 5 na krótkopędach. Osiągają (5–6) 7–9 cm długości i 1 mm szerokości, na przekroju są trójkątne, na brzegach delikatnie ząbkowane. Pochewki liściowe szybko opadają.

Biologia i występowanie


Limba rośnie w reglu górnym, osiągając górną granicę lasu, gdzie jest gatunkiem dominującym, a także w piętrze subalpejskim. W Alpach formuje otwarte lasy, często razem z modrzewiem europejskim (Larix decidua) tworząc bory limbowo-modrzewiowe, powyżej piętra świerkowego.
Limba rośnie na skalistych zboczach, przeważnie na podłożu krystalicznym i kwaśnych glebach ubogich w składniki odżywcze, takich jak próchnica butwinowa, zajmując stanowiska zbyt niekorzystne dla świerka czy modrzewia. Siewki mogą kiełkować nawet w nagich szczelinach skał i dzięki obfitującym w materiały zapasowe nasionom są w stanie rozwinąć w takich miejscach silny korzeń pierwotny. Limby często wyrastają na występach skalnych, ponieważ w miejscach tych krócej zalega śnieg i do nich nasiona i szyszki znoszone są wiosną przez orzechówki. Drzewa wyrastające na wyniosłościach skalnych są przy tym lepiej zabezpieczone przed zniszczeniem przez lawiny śnieżne i zsuwające się kamienie. Optymalne warunki dla wzrostu limby dają jednak gleby głębokie i świeże, przy czym korzystniejsze jest podłoże bezwęglanowe. Dobrze rozwija się ten gatunek także na żyznych, glinianych i dobrze nawodnionych glebach nizin oraz na głębokich, śródleśnych torfach. Wymaga stosunkowo dużej wilgotności powietrza i sporych opadów, co zapewnia jej dobry wzrost, niemniej zbyt duże sumy opadów w lecie ograniczają przyrost na grubość. Najwyższe stanowiska alpejskie znajdują się na północno-zachodnich stokach, jednak najszersze zasięgi ma na stokach południowych i zachodnich. W Alpach Centralnych rośnie w umiarkowanie suchym klimacie subkontynentalnym na podłożu krzemionkowym, z opadami na poziomie 700–1000 mm rocznie, na północno-wschodnim krańcu Alp na podłożu wapiennym przy opadach 1500–2000 mm rocznie.
Sosna limba lubi miejsca nasłonecznione, ale wymaga mniej światła niż modrzew czy inne sosny, dzięki czemu może odnawiać się pod osłoną modrzewia. Słoneczne miesiące letnie zapewniające wysokie średnie temperatury powietrza, szczególnie w czerwcu i lipcu, sprzyjają tworzeniu szerszych słojów rocznych. Wskazuje to na wysokie wymagania gatunku co do letnich temperatur, chociaż równocześnie wystarczy mu okres wegetacji trwający 2,5 miesiąca. Limba znosi bardzo niskie temperatury zimowe, w warunkach laboratoryjnych dochodzące do -60 °C. Średnie roczne temperatury na jej siedliskach wynoszą 0 °C. Skoki temperatur nie zakłócają przebiegu procesów fizjologicznych. Młode drzewka są jednak wrażliwe na mróz i wymagają odpowiednio grubej pokrywy śnieżnej w czasie zimowych nocy. Limby nie zasiedlają przy tym miejsc i obszarów, na których śnieg długo się utrzymuje, ponieważ wolno rosnące drzewka w warunkach długotrwałego przebywania pod pokrywą śnieżną są bardziej narażone na ataki chorób wywoływanych przez grzyby.
Starsze drzewa są odporne na silne wiatry, zdarza się jednak, że ulegają wiatrołomom. Czasem złomy (śniegołomy) powoduje także nagromadzony mokry śnieg. Limby wykazują dużą odporność na wyładowania atmosferyczne, pomimo że po uderzeniu piorunem powstaje tzw. iskra wewnętrzna, która rozładowuje się między korą a drewnem. Znacznie bardziej zagraża to drzewu niż rozładowanie zewnętrzne idące po mokrej powierzchni u drzew o gładkiej korze, np. grabu.
Sosna limba jest endemitem europejskim. Występuje w piętrze subalpejskim kontynentalnych Alp (Francja, Włochy, Szwajcaria, Austria, Niemcy) oraz na izolowanych stanowiskach w wyższych położeniach górskich od Tatr (Polska, Słowacja) po Karpaty Wschodnie (Ukraina, Rumunia). Całkowity obszar występowania został oszacowany w 1970 r. na 30 000 hektarów.
W Alpach zasięg limby jest ciągły i obejmuje cały łańcuch górski z wyjątkiem południowej i zachodniej części Alp Zachodnich. Największe skupienia limby występują w najwyższych partiach gór, w rejonie Wysokich Taurów. W Karpatach zasięg limby jest silnie rozczłonkowany i ma postać izolowanych wysp reliktowych. W Karpatach Południowych gatunek spotykany jest w paśmie Bucegi na wschodzie i dalej w kierunku zachodnim w Górach Forgaskich, Sybińskich, Parâng oraz w paśmie Retezat. W Karpatach Wschodnich na północy rośnie w Gorganach i dalej na południe w Górach Rodniańskich. W Tatrach występuje w liczniejszych skupieniach wokół Tatr Wschodnich, sięgających ku zachodowi do okolic Kasprowego Wierchu na północy i Doliny Kamienistej na południu. Dalej na zachód notowany jest już tylko na pojedynczych stanowiskach, na północy sięgających do rejonu Doliny Kościeliskiej, a na południu do krańca Tatr Zachodnich (najdalej na zachód wysunięte stanowiska znajdują się w Dolinie Suchej).
Limba występuje najczęściej na wysokościach 1400–2500 m n.p.m. W Alpach formuje bory limbowo-modrzewiowe powyżej lasów świerkowych. Typowe siedliska w tych górach znajdują się na wysokości od 1500 do 2400 m n.p.m. (1450–2430 m), ale pojedyncze okazy spotykane są od 1200 do 2850 m n.p.m. Inne źródła podają najwyższe stanowiska w Alpach Pennińskich na wysokości 2585 m n.p.m.
W Tatrach limba występuje na wysokościach od 1300 do 1700 m n.p.m., sięgając w Tatrach Wysokich do 2020 m n.p.m. W niższych położeniach rośnie w Tatrach Bielskich, gdzie pojawiać się zaczyna od 945 m n.p.m. Jeszcze niżej występuje w Gorganach, skąd notowana była na rzędnej 800 m n.p.m. i gdzie sięgała najwyżej 1630 m n.p.m. W Karpatach Południowych najliczniej rośnie między 1600 i 1850 m n.p.m., ale spotykana jest od 1500 m n.p.m.
Sosna limba prawdopodobnie pochodzi z rejonów syberyjskich, gdzie występuje blisko z nią spokrewniona sosna syberyjska (Pinus sibirica). Przypuszcza się, że limba przetrwała ostatnie zlodowacenie w pobliżu Alp, skąd rozprzestrzeniła się na duże obszary we wczesnym okresie polodowcowym. Sukcesywnie była wypierana z niższych stanowisk przez inne gatunki drzew. Przed kilku tysiącami lat limba rosła także w Sudetach.

Roślina ozdobna
Drzewo ozdobne, dekoracyjne ze względu na gęstą i regularną koronę ugałęzioną do ziemi, wykształcaną, gdy rośnie jako soliter. Dawniej gatunek był częściej sadzony i stare okazy spotykane są w parkach, najczęściej dworskich, zarówno w Polsce, jak i w innych krajach, np. w Anglii. Ze względu na wolny wzrost niegdyś wiele młodych drzew było wykopywanych w górach i przesadzanych do ogrodów i lasów poza nimi. Od połowy XX wieku gatunek jest jednak rzadko sadzony w celach ozdobnych. Zalecany jest tymczasem ze względu na swoje niskie wymagania, odporność i plastyczność. Sosna ta polecana jest do kontrastowego zestawiania z gatunkami o jasnym ulistnieniu i budynkami o jasnych ścianach. Rekomendowana jest w szczególności do sadzenia na terenach zielonych w górach – przy schroniskach i wśród zabudowy wypoczynkowej. Limba wykorzystywana jest także do formowania bonsai.
Surowiec drzewny
Drewno limby jest miękkie i łatwe w obróbce, lekkie i trwałe (w tym odporne na uszkodzenia od owadów) oraz specyficznie aromatyczne, ze względu na silną woń żywiczną. Jest bardziej łupliwe niż drewno sosny pospolitej, ma małą twardość, dobrze wchłania politurę, ma bardzo małe i prawie czarne sęki, jego powierzchnia jest gładka i połyskliwa. Z powodu swych właściwości było od dawna bardzo cenione i wszechstronnie wykorzystywane w stolarstwie, meblarstwie i rzeźbiarstwie. Z powodu silnej woni odstraszającej owady, z desek limbowych górale podhalańscy wyrabiali skrzynie i szafy używane do przechowywania ubrań, dokumentów i książek. Z drewna limby wytwarzano różne inne meble i narzędzia oraz instrumenty muzyczne. Bardzo dobrze nadaje się do wyrobu ołówków. Jako surowiec budowlany limba wykorzystywana była w Karpatach Wschodnich. Żywicę dodawano do kadzideł.
Wysokogórskie drzewostany sosny limby w Tyrolu, w szczególności w dolinie Viggartal, zostały w znacznym stopniu wycięte już w średniowieczu. Pozyskane w ten sposób drewno przeznaczano głównie na potrzeby rozwijającego się górnictwa.
Z powodu ochrony prawnej gatunku i jego siedlisk wykorzystanie limby jako surowca drzewnego zostało znacznie ograniczone w XX wieku.
Współcześnie surowiec drzewny z limby pozyskiwany jest głównie w obszarach jej masowego jeszcze występowania. Tak jest w austriackim Tyrolu, gdzie limba wciąż ma istotny udział w tamtejszych lasach. Zasoby tego gatunku obliczane są tam na 2,6 miliona m³, roczny przyrost wynosi 41 tys. m³, z czego pozyskiwanych jest ok. 7 tys. m³.
Nasadzenia biotechniczne
Powolny wzrost limby sprawia, że jest cennym drzewem o działaniu przeciwlawinowym w warunkach subalpejskich i ograniczającym skutki powodzi w górach. Wysadza się w tym celu limby w postaci kilkuletnich sadzonek. Wykazują one większą żywotność, całościowo szybszy i wyższy wzrost niż sadzonki modrzewia, jarzębiny czy olszy zielonej. Obecność limby w drzewostanach iglastych ze świerkiem i modrzewiem, działa osłaniająco i podwyższa ich odporność na działanie wiatru, ograniczając występowanie wiatrołomów i wywrotów.
Roślina jadalna
Nasiona limby zwane „orzeszkami” mają smak opisywany jako przyjemny. Zbieranie nasion sosen przez ludzi jako pokarmu ma długą historię. W Europie i Azji nasiona limby, sosny syberyjskiej, koreańskiej i pinii były pozyskiwane z naturalnych drzewostanów od czasów prehistorycznych. W XX wieku nasiona limby i sosny syberyjskiej były popularne na Syberii i eksportowane do Norwegii. W okresie zimowym nasiona sosen stanowiły miejscami podstawowe źródło pożywienia. Dawniej nasiona limby także w Tatrach zbierano w większych ilościach i np. sprzedawano na targu w Liptowskim Gródku. We Włoszech poza spożywaniem nasion, ich łupiny używane są do aromatyzowania i barwienia napoju grappa.
Roślina lecznicza
Limba wykorzystywana była dawniej jako roślina lecznicza ze względu na swą zdolność do zabliźniania ran i żywotność. W praktykach znachorskich stosowano korę, popiół i nasiona tego gatunku. Przed połową XVII wieku Christian Augustini ab Hortis odkrył olej limbowy, który następnie był wytwarzany i oferowany jako lek w okolicy Tatr do początków XIX wieku. Wcześniej zrezygnowano ze stosowania w praktykach leczniczych innych produktów pochodzących od limby. Olej limbowy (oleum limbae, oleum libani) nazywano też balsamem karpackim (balsamum carpathicum). Do jego wyrobu wykorzystywano pędy, rzadziej korę i drewno. Stosowany był zewnętrznie i wewnętrznie. Późniejsze badania zawartości związków fenolowych oraz działania przeciwutleniającego i przeciwbakteryjnego wyciągów z kory i igieł sosny limby wykazały, że wyciąg z kory ma wyższą zawartość fenoli i flawonoidów niż ekstrakt z igieł. Oba wyciągi, przy czym wyciąg z kory silniej, działają hamująco na rozwój bakterii i grzybów: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), Sarcina lutea, Bacillus cereus, pałeczkę okrężnicy (Escherichia coli), pałeczkę ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa) i Candida albicans.
Dendrochronologia
Sosna limba jest głównym gatunkiem drzewa, obok modrzewia europejskiego i świerka pospolitego, wykorzystanym do ustalenia najdłuższej na świecie ciągłej skali dendrochronologicznej obszarów wysokogórskich, nazwanej przez autorów EACC (ang. Eastern Alpine Conifer Chronology). Skala ta obejmuje 9111 lat (od 7109 p.n.e. do 2002 n.
e.) i powstała na podstawie analizy próbek z miejsc zlokalizowanych powyżej 2000 m n.p.m., głównie w Alpach Wschodnich.


Ze względu na zasięg ograniczony do wysokich partii gór, limba nie odgrywa takiej roli w kulturze jak wiele innych gatunków drzew środkowoeuropejskich. Co ciekawe jest też dość rzadko obecna w ludowej twórczości podhalańskiej.
Wśród nielicznych starych tekstów ludowych w różnych zbiorach zachowały się takie zwrotki dotyczące limby:
W poezji i opowiadaniach motyw limby wykorzystywał nierzadko Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Gatunkowi temu poświęcił w całości dwa wiersze pt. „Schnąca limba” i „Limba”. Drzewo to w jego twórczości opisywane jest jako samotne, stojące nad przepaścią, często suche, uszkodzone piorunem. Podobnie Adam Asnyk w wierszu Limba, opublikowanym w cyklu W Tatrach, wykorzystał limbę do zbudowania metafory samotnej i niezrozumianej przez otoczenie jednostki.
Limba pojawia się w cyklu czterech sonetów Jana Kasprowicza pt. Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smerczynach. Przedstawiona jest jako stare i próchniejące drzewo, zwalone przez burzę. Symbolizuje starość i przemijanie, zbliżającą się śmierć. Motyw limby pojawia się poza tym w twórczości Jerzego Żuławskiego, Leona Rygiera, Feliksa Gwiżdża, Macieja Szukiewicza i in. Wiersze o limbie pisali też botanicy, np. Hugo Zapałowicz i Konstanty Stecki. W Czechach limba pojawiła się w twórczości literackiej Mašy Haľamovej. W utworach beletrystycznych limba pojawia się w książce Stanisława Witkiewicza pt. „Na przełęczy” oraz w powieści „Róża bez kolców” Zofii Urbanowskiej.
Limba jest widoczna na wielu pejzażach tatrzańskich. Wśród obrazów polskiego malarza Zefiryna Ćwiklińskiego, który malował krajobrazy i motywy tatrzańskie, znajduje się obraz zatytułowany „Pejzaż górski z limbą”, wykonany w technice oleju na płótnie. Leon Wyczółkowski, polski malarz, grafik i rysownik, namalował obrazy przedstawiające tatrzańskie limby: „Limba nad Morskim Okiem” oraz „Limba w Tatrach” (1920, akwarela na papierze). W Czechach limby malował Jaroslav Votruba.
Szyszka limby widnieje w herbie Augsburga (jako godło herbowe o niemieckiej nazwie Zirbelnuss), gdzie jej obecność stanowić ma nawiązanie do rzymskiej genezy miasta (założonego jako obóz wojskowy przez oddziały Rzymian używających szyszki limby jako znaku polowego).

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-10-27 00:29:35]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57789899. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Jan Holeksa, Jerzy Szwagrzyk: Górskie bory świerkowe z limbą i modrzewiem. W: Lasy i bory. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Jadek Herbich (red.). T. 5. Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004. ISBN 83-86564-43-1.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. 2007, s. 144, 363. (za S. Myczkowski: Zarys fitosocjologii leśnej Polski. Kraków: WSR Kraków, 1970, s. 130.)
  • Philip W. Rundel: Ecophysiology of pines. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. 1998, s. 308-309.
  • Pinus cembra L. (ang.). W: Plants Database [on-line]. USDA, NRCS. [dostęp 2013-11-03].
  • I. Blada. Interspecific hybridization of Swiss stone pine (Pinus cembra L.). „Silvae genetica”. 43.1, s. 14-19, 1994. 
  • Katherine J. Willis, Keith D. Bennett, H. John B. Birks: The late Quaternaty dynamics of pines in Europe. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. Cambridge University Press, 1998, s. 107-118. ISBN 0-521-55176-5.
  • C. L. Apetrei, C. Tuchilus, A. C. Aprotosoaie, A. Oprea, K. E. Malterud, A. Miron. Chemical, Antioxidant and Antimicrobial Investigations of Pinus cembra L. Bark and Needles. „Molecules”. 16(9), s. 7773-7788, 2011. DOI: 10.3390/molecules16097773. [dostęp 2013-09-07]. 
  • About Pine Nuts. Pinoli. [dostęp 2013-11-04].
  • David C. Le Maitre: Pines in cultivation. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. 1998, s. 418. (za B. Brouk: Plants consumed by Man. Londyn: Academic Press, 1975.)
  • Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: Lexikon der Nadelbäume. Hamburg: Nikol, 2008, s. 349–350. ISBN 3-933203-80-5.
  • Datasheets > Pinus cembra (arolla pine) (ang.). W: Invasive Species Compendium [on-line]. CABI. [dostęp 2013-07-19].
  • Sosna limba – Pinus cembra L.. W: A. Jaworski: Charakterystyka hodowlana drzew leśnych. Kraków: Gutenberg, 1995, s. 87-91.
  • Ronald M. Lanner: Seed dispersal in pines. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. 1998, s. 290-291.
  • Hubert Kammerlander: Power of Swiss Pine (ang.). H&R HandelsgmbH. [dostęp 2013-11-04].
  • David C. Le Maitre: Pines in cultivation. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. Cambridge University Press, 1998, s. 409. ISBN 0-521-55176-5.
  • Alan F. Mitchell: Conifers in the British Isles. London: Forestry Commission Booklet No. 33, 1972, s. 199-200.
  • Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 346, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
  • Ścieżka przyrodniczo-edukacyjna "Na stoku Jaworzyny Krynickiej". [dostęp 2013-07-14].
  • Stefan Myczkowski, Zdzisław Bednarz, Jerzy Lesiński: Zarys ekologii. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 77-98.
  • Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  • Thomas C. Harrington, Michael J. Wingfield: Pine diseases. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. 1998, s. 390.
  • Zofia Radwańska-Paryska: Limba w literaturze, sztuce i wierzeniach ludowych. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 130-149.
  • A. Jaworski: Charakterystyka hodowlana drzew leśnych. 1995, s. 87-91. (za H. Mayer: Waldbau auf soziologisch-ökologischer Grundlage. Stuttgart – New York: Gustav Fischer Verlag, 1977.)
  • Tadeusz Szymanowski: Drzewa ozdobne. Arkady, 1957, s. 286.
  • Drzewa pomnikowe, tabela 5. [dostęp 2013-07-14].
  • D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. s. 29-30.
  • P. F. Stevens: PINACEAE. W: Angiosperm Phylogeny Website [on-line]. 2001–.
  • Margit Bacher, Margit Zöll, Ursula Peintner. Ectomycorrhizal status of Larix decidua-, Picea abies- and Pinus cembra-nursery plants in South Tyrol. „Forest Observer”. 5, s. 3-30, 2010. 
  • Jan Marek Matuszkiewicz: Zespoły leśne Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 103-107. ISBN 978-83-01-14555-2.
  • Witold H. Paryski: Sadzenie i przesadzanie limby. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 50-56.
  • Werner M. Busch: Bonsai from native trees and shrubs: creation, cultivation, care. David & Charles, Uniwersytet Cornell, 1995, s. 112. ISBN 0-7153-0336-8.
  • M. Ulber, F. Gugerli, G. Bozic: EUFORGEN Technical Guidelines for genetic conservation and use for Swiss stone pine (Pinus cembra). Rzym: International Plant Genetic Resources Institute, 2004. ISBN 92-9043-619-0. [dostęp 2017-07-13]. (ang.)
  • Szkółkarstwo i nasiennictwo. LKP Sudety. [dostęp 2013-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-02-22)].
  • Stefan Myczkowski: Rozmieszczenie. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 23-49.
  • D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. s. 34.
  • Konca B.. Limba w Sudetach. „Trybuna Leśnika”. 8, 9, 1994. 
  • S. Myczkowski, J. Lesiński: Rozsiedlenie rodzimych gatunków drzew tatrzańskich. T. III. Stud. Ośr. Dok. Fizjogr., 1974, s. 13-70.
  • Witold H. Paryski: Nazwy limby tatrzańskiej. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 116-129.
  • G. Keller. Isozymes in isolates of Suillus species from Pinus cembra L.. „New Phytol.”. 120, s. 351-358, 1992. 
  • Pinus cembra L., Zirbel-Kiefer (niem.). W: FloraWeb [on-line]. Bundesamt fur Naturschutz. [dostęp 2013-09-02].
  • Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg: Red list of plants and fungi in Poland. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  • O. Buchner, G. Neuner. Winter frost resistance of Pinus cembra measured in situ at the alpine timberline as affected by temperature conditions. „Tree Physiol.”. 31(11), s. 1217-27, 2011 Nov. DOI: 10.1093/treephys/tpr103. [dostęp 2013-09-04]. 
  • Stanisław Król: Siewki drzew i krzewów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1972, s. 36-37.
  • Tony Russell, Catherine Cutler, Martin Walters: Drzewa świata. Kraków: TAiWPN, 2008, s. 319. ISBN 978-83-242-0842-5.
  • D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. s. 10. (za L. D. Nooden: Whole plant senescence. W: Senescence and Aging in Plants. San Diego: Academic Press, 1988, s. 391-439.)
  • I. Blada. Stone Pine (Pinus cembra L.) Provenance Experiment in Romania. „Silvae genetica”. 46.4, s. 197, 1997. 
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 144, 363-364. ISBN 83-01-14439-4.
  • Borlea G. F., S. Radu, Doina Stana. Forest biodiversity preservation in Romania. „Not. Bot. Hort. Agrobot. Cluj”. 34, s. 21-27, 2006. 
  • Zákonom chránené druhy rastlín Slovenskej republiky (słow.). W: botany.cz [on-line]. [dostęp 2013-07-22].
  • Stadt Augsburg. W: Haus der Bayerischen Geschichte [on-line]. [dostęp 2013-11-03].
  • Stefan Myczkowski: Pasożyty grzybowe i owadzie. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 99-107.
  • Witold H. Paryski: Użytkowanie limby. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 108-115.
  • D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. s. 17-18.
  • Berthold Heinze, Kurt Holzer: A review of research on Pinus cembra in Austria, with special reference to the conservation of genetic resources. W: 5 th Symposium for Research in Protected Areas [on-line]. Hohe Tauern National Park, 2013. [dostęp 2013-11-04].
  • Andrzej Grabowski: Morfologia. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 57-68.
  • A.A. Farjon A.A., Pinus cembra, IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.1 [dostęp 2013-07-09]  (ang.).
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996, s. 46. ISBN 83-05-12868-7.
  • Felix Gugerli, Martin Rüegg, Giovanni G. Vendramin. Gradual decline in genetic diversity in Swiss stone pine populations (Pinus cembra) across Switzerland suggests postglacial re-colonization into the Alps from a common eastern glacial refugium. „Botanica Helvetica”. 119, 1, s. 13-22, 2009. DOI: 10.1007/s00035-009-0052-6. 
  • 211/1958 U.v. Vyhlaska Poverenictva skolstva a kultury z 23. decembra 1958, ktorou sa urcuju chranene druhy rastlin a podmienky ich ochrany (słow.). W: LEGISLATIVA – zivotne prostredie [on-line]. [dostęp 2013-07-22].
  • Jon E. Keeley, Paul H. Zedler: Life history evolution in pines. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. 1998, s. 222.
  • Alina Hejnowicz: Anatomia, cytologia i embriologia. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 69-76.
  • M. Drès, J. Mallet. Molecular and behavioural evidence for gene flow between host races of the larch budmoth Zeiraphera diniana (Lepidoptera: Tortricidae). „Proceedings of the Royal Society B”, 2005. [dostęp 2013-07-14]. 
  • Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy iglaste. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 382-386. ISBN 83-01-05225-2.
  • David M. Richardson, Phillip W. Rundel: Ecology and biogeography of Pinus: an introduction. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. Cambridge University Press, 1998, s. 5. ISBN 0-521-55176-5.
  • Cembra pine. W: Swiss National Parc [on-line]. parc naziunal svizzer. [dostęp 2013-11-04].
  • Höhn M., Hufnagel L,, Cseke K,, Vendramin G,G,. Current range characteristics of Swiss stone pine (Pinus cembra L.) along the Carpathians revealed by chloroplast SSR markers. „Acta Biol Hung.”. 61 Suppl., s. 61-67, 2010. DOI: 10.1556/ABiol.61.2010.Suppl.7. PMID: 21565765. 
  • Jan Ryszard Sielezin. Lasy i akweny leśne w Sudetach i Pogórzu Sudeckim w ujęciu historycznym (od prehistorii do połowy XVIII wieku). Cz. I. „Rocznik Jeleniogórski”. XLI, 2009. ISSN 0080-3480 (pol.). 
  • A. Jaworski: Charakterystyka hodowlana drzew leśnych. 1995, s. 90. (za Július Somora: Vysokohorské podochranne zalesnovanie na priklade Tatranskeho Narodneho Parku. W: Rekonštrukcia hornej hranice lesa. Sbornik referatov ze semenara. Kralova Studna: 1977, s. 30-31.)
  • Peter de Groot, Jean J. Turgeon: Insect-pine interactions. W: D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. 1998, s. 366-368.
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-6-9.
  • Eugeniusz Pudlis: Drewno surowiec wszech czasów. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2005, s. 47. ISBN 83-88478-59-1.
  • Zientarski J.. Ocena introdukcji limby (Pinus cembra L.) na Babiej Górze. „Sylwan”. 131, 3, s. 65-72, 1987. 
  • Cezary Boguski, Tadeusz Kusiak. Limba (Pinus cembra L.) w Karkonoszach. „Fragm. Flor. et Geobot.”. 26, 1, s. 3-4, 1980. 
  • Christopher J. Earle: Gymnosperm Database – Pinus cembra (ang.). [dostęp 2009-07-24].
  • Christopher J. Earle: Gymnosperm Database – Pinus (ang.). [dostęp 2009-07-22].
  • F. Gugerli, J. Senn, M. Anzidei, A. Madaghiele, U. Büchler, C. Sperisen, G. G. Vendramin. Chloroplast microsatellites and mitochondrial nad1 intron 2 sequences indicate congruent phylogenetic relationships among Swiss stone pine (Pinus cembra), Siberian stone pine (Pinus sibirica), and Siberian dwarf pine (Pinus pumila). „Molecular Ecology”. 10, 6, s. 1489–1497, 2001. DOI: 10.1046/j.1365-294X.2001.01285.x. 
  • K. Nicolussi, M. Kaufmann, Thomas M. Melvin, J. van der Plicht, P. Schießling, A. Thurner. A 9111 year long conifer tree-ring chronology for the European Alps: a base for environmental and climatic investigations. „The Holocene”. 19(6), s. 909-920, 2009. [dostęp 2013-09-10]. 
  • Jan Chmiel, Tomasz Milewski, Kornelia Polok. Ochrona naturalnej puli genowej rodzimej limby Pinus cembra L. z Tatr w świetle badań molekularnych. „Roczniki Bieszczadzkie”. 16, s. 215-232, 2008. Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Ustrzyki Dolne. ISSN 1233-1910. 
  • B. Pawłowski, M. Sokołowski, K. Wallish. Die Pflanzenassoziationen des Tatra-Gebietes. Teil VII. Die Pflanzenassoziationen und die Flora des Morskie Oko-Tales. „Bull. Inter. Acad. Sci. Lett.”. Suppl. 2, s. 207–272, 1928. Kraków. 
  • Vegetazione. Parco Nazionale dello Stelvio. [dostęp 2013-11-04].
  • D. M. Richardson: Ecology and Biogeography of Pinus. s. 13. (za B. Nebel, P. Matile. Longevity and senescence of needles in Pinus cembra L. „Trees: Structure and Function”. 6, s. 156-161, 1992. )
  • Ludwika Wajda-Adamczykowa. Polskie nazwy drzew. „Prace językoznawcze”. 121, s. 46, 1989. Polska Akademia Nauk, Ossolineum. ISSN 0079-3485 (pol.). 
  • L. Dormont, A. Roques. A survey of insects attacking seed cones of Pinus cembra in the Alps, the Pyrénées and Massif Central. „Journal of Applied Entomology”. 123, 2, s. 65–72, 1999. DOI: 10.1046/j.1439-0418.1999.00318.x. 
  • Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 55-56. ISBN 83-01-12099-1.
  • S. Casalegno, G. Amatulli, A. Camia, A. Nelson, A. Pekkarinen. Vulnerability of Pinus cembra L. in the Alps and the Carpathian mountains under present and future climates. „Forest Ecology and Management”. 259, 4, s. 750–761, 2010. 
  • Zdzisław Bednarz: Systematyka i zmienność. W: Limba Pinus cembra L.. Stefan Białobok (red.). Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 14-22.
  • ogólne
    • drzewo
    • krzew
    • roślina lecznicza
    • roślina jadalna
    • roślina ozdobna
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • roślina pyłkodajna
    • roślina zimozielona
    • roślina górska
    • ścisła ochrona gatunkowa
    • częściowa ochrona gatunkowa
    • Natura 2000
    • roślina mrozoodporna
    • gatunek rodzimy
    • trawa
    • drzewo iglaste
    • kultywar
    • formy bonsai
    • roślina wysokogórska
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • igły
      • liście trójkątne
    • kształ pąków
      • ożywicowane
      • kuliste
  • siedlisko
    • Pastwiska
    • miejsca nasłonecznione
    • lasy mieszane
    • zarośla
    • Tatry
    • Sudety
  • cechy drzew i krzewów
    • cechy korony
      • piramidalna
    • cechy szyszek
      • kolor szyszek
        • brunatne
        • początkowo fioletowo nabiegłe
      • kształt szyszki
        • jajowate
        • początkowo fioletowo nabiegłe
    • wysokość
      • 6-15 m
    • cechy igiel
      • gęsto ustawione
      • po 5 na krótkopędach
      • długie do 6-8 cm
      • ciemnozielone
      • brzeg drobnopiłkowany
    • cechy kory
      • szarobrunatna
    • cechy gałęzi
      • młode pędy rudawo owłosione
      • młode pędy grube
  • cechy nasion
    • wielkość nasion
      • duże
      • nieoskrzydlone
      • jadalne