Krzyżownica zwyczajna Polygala vulgaris

Krzyżownica zwyczajna, k. pospolita (Polygala vulgaris L.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny krzyżownicowatych. Występuje niemal w całej Europie. W Polsce opisywany jest jako rozpowszechniony na całym obszarze. Rośnie na siedliskach ubogich, zwykle w niskiej darni trawiastej. Ustępuje w wyniku intensyfikacji rolnictwa – źle znosi nawożenie. Jest gatunkiem bardzo zmiennym i typowym dla rodzaju krzyżownica Polygala. Bywa wykorzystywany w ziołolecznictwie ludowym oraz jako substytut herbaty. Wierzono, że poprawia mleczność krów, co znalazło odzwierciedlenie w nazwach zwyczajowych w wielu językach europejskich oraz nazwie naukowej rodzaju.

Liście siedzące. Ulistnienie skrętoległe i gęste u dołu, luźniejsze w górnej części pędu. Blaszka o długości do 23 mm i szerokości do 5 mm wąsko lancetowata do lancetowatej, w dolnej części pędu liście zwykle szersze, tępe i krótsze (wąskojajowate do łopatkowatych), w górnej węższe i zaostrzone. Blaszka na brzegach często podwinięta, naga lub czasem drobno orzęsiona na brzegach. Kwiaty zebrane po 5–30 (rzadko do 40) w szczytowe kwiatostany groniaste. Są one gęste, początkowo stożkowate, w czasie owocowania wydłużają się. Na szczycie kwiatostany nie są ostre (czubate), ponieważ pączki kwiatowe są większe od krótkich przysadek. Przysadki osiągają do 2–2,5 mm długości (są dwa razy krótsze od rozwiniętych szypułek kwiatowych) i są błoniaste poza zielonkawym grzbietem. Szypułki są fioletowe, niebieskie do różowych. Kielich składa się z trzech drobnych (do 3 mm długości), wąskotrójkątnych, brunatnych lub zielonych działek i dwóch okazałych, niebieskich lub fioletowych, okrywających koronę z boków i zwanych skrzydełkami (alae). Skrzydełka są podłużnie eliptyczne, na szczycie tępe lub zaostrzone o długości od 5,6 do 9 mm (najczęściej od 6,5 do 8,5 mm) i szerokości od 3,3 do 5,6 mm. Na skrzydełkach między podłużnymi żyłkami przewodzącymi wyraźnie widoczne są liczne połączenia poprzeczne dzielące ich powierzchnię na kilka do kilkunastu poletek (oczek). Skrzydełka są na tyle duże, że w czasie owocowania okrywają w całości owoc. Korona kwiatu powstaje z trzech zrośniętych w łódeczkę płatków i jest ciemnoniebieska, rzadziej różowa lub biała. Osiąga 6–8 mm długości. Zakończona jest trzema łatkami, z których dwie boczne są całobrzegie, a środkowa na końcu pocięta jest na kilkanaście do ponad 20, rzadko ponad 30, ząbków i frędzli barwy białawej. Pręcików jest 8 w dwóch wiązkach przyrośniętych do korony. Słupek górny z jedną szyjką zakończoną dwudzielnym znamieniem. Pokrój bylina o zwykle 3–8 łodygach, drewniejących u nasady, podnoszących się lub wzniesionych, pojedynczych lub rzadko rozgałęzionych, osiągających od 15 do 30 cm (rzadko do 50 cm) wysokości. Łodygi są nagie lub z rzadkimi, w dół odgiętymi, jednokomórkowymi włoskami. Korzeń palowy, cienki. Owoce siedzące lub prawie siedzące, bocznie spłaszczone torebki schowane między skrzydełkami, które są 1,5 raza dłuższe od owocu. Osiągają od 4 do 6 mm długości i od 3,5 do 5 mm szerokości i zawierają po dwa nasiona. Nasiona są jajowate, owłosione i wyposażone w osnówkę. Osiągają do ok. 3 mm długości, z czego 1/3 stanowi osnówka.

Biologia i występowanie


Gatunek europejski – rozpowszechniony na znacznej części kontynentu. Zwarty zasięg obejmuje Europę Zachodnią wraz z Półwyspem Iberyjskim, Wyspami Brytyjskimi i Owczymi. Najdalej na zachód sięga po Azory. Na południu zasięg obejmuje Półwysep Apeniński i Bałkański, ale na południu Włoch i Grecji występuje rzadko, na rozproszonych stanowiskach. Pojedyncze stanowiska ma także na Sardynii i Korsyce oraz w Azji Mniejszej. Podawany bywa też z północnej Afryki, co jednak uznawane jest za błąd. Wschodnia granica zasięgu obejmuje Rumunię i zachodnią Ukrainę, Białoruś i sięga po rejon Moskwy. Północna granica zasięgu zwartego biegnie w kierunku Zatoki Ryskiej i przecina Półwysep Skandynawski w połowie. Na izolowanych stanowiskach gatunek rośnie dalej na północ wzdłuż wybrzeży Norwegii (sięgając do 68° szerokości północnej), wokół Zatoki Fińskiej i w północnej Rosji po Peczorę.
Jako gatunek introdukowany występuje w Ameryce Północnej w Oregonie i rejonie Wielkich Jezior oraz w Nowej Zelandii.
W Polsce opisywany jest jako wszędzie częsty lub pospolity. Według atlasu rozmieszczenia roślin w Polsce gatunek rośnie powszechnie w południowej części kraju (Dolny Śląsk, Lubelszczyzna, południowe Podlasie, cały pas wyżyn i pogórza), podczas gdy w środkowej i północnej części kraju lokalnie bywa rzadszy lub niemal brak go zupełnie (np. na Równinie Goleniowskiej, Pojezierzu Krajeńskim i Chodzieskim, na Żuławach i Wysoczyźnie Płońskiej).
Gatunek rośnie zwykle w niskich, trawiastych darniach na pastwiskach i łąkach, wrzosowiskach, miedzach, w zaroślach, na skrajach lasów oraz na wydmach. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek uznawany jest za charakterystyczny dla muraw bliźniczkowych (tzw. psiar i tłoków) z zespołu Ass. Polygalo-Nardetum oraz Calluno-Nardetum strictae. Utrzymuje się w zbiorowiskach trawiastych nienawożonych i nieużytkowanych, ew. tylko ekstensywnie wypasanych.
Na obszarach górskich rośnie do piętra regla dolnego. W Tatrach sięga do rzędnej 1235 m n.p.m., a w Beskidach Pokuckich do 1370 m n.p.m.
Rośnie zwykle na glebach świeżych lub umiarkowanie suchych, ubogich, gliniastych, piaszczystych i żwirowych. Obecność tego gatunku świadczyć ma o przynajmniej powierzchniowo kwaśnym odczynie gleby. Według niektórych źródeł gatunek nie toleruje węglanu wapnia w podłożu, ale też np. na Wyspach Brytyjskich często podawany jest z muraw na podłożu wapiennym. Nawożenie łąk i pastwisk powoduje ustępowanie tego gatunku z powodu konkurencji silniej rosnących traw i innych roślin. Ekstensywny wypas zwierząt i zgryzanie silnie rosnących traw jest istotnym warunkiem utrzymywania się tego gatunku na wydmach nadmorskich.
Liście krzyżownicy zwyczajnej są minowane przez larwy Liriomyza polygalae (miniarkowate) i bywają porażane przez Ramularia polygalae (grzyby niedoskonałe).


Roślina lecznicza
Chociaż w ziołolecznictwie spośród roślin z rodzaju krzyżownica wykorzystywana szerzej jest w zasadzie tylko krzyżownica wirginijska Polygala senega, także krzyżownicy zwyczajnej przypisywane są podobne właściwości. Roślina stosowana jest jednak tylko w ziołolecznictwie ludowym. Substancją czynną są saponiny i glikozyd gaulteryna. Zielu (Herba Polygalae vulgaris) i korzeniowi przypisywane jest działanie stymulujące, wykrztuśne i moczopędne. Roślina stosowana jest także jako środek przeciwgorączkowy i przeciwgośćcowy. Na ziemiach polskich stosowano korzeń jako lek wykrztuśny, napotny i moczopędny, także przy zaparciach, gruźlicy i kolkach. Do celów leczniczych ziele pozyskiwane jest ze stanowisk naturalnych.
Z gatunku tego wyizolowano ksanton działający toksycznie na linię komórkową Lovo (rak jelita grubego).Roślina jadalna
Liście krzyżownicy zwyczajnej wykorzystywane były jako substytut herbaty, w tym także do fałszowania herbaty zielonej.Inne zastosowania
Pędy krzyżownicy zwyczajnej chętnie są zgryzane przez bydło domowe, zarówno zielone jak i po wyschnięciu. Wierzono, że rośliny te powodują zwiększenie mleczności krów, czego wyrazem jest nazwa naukowa nadana przez Linneusza, ale też nazwy zwyczajowe w różnych językach np. w angielskim (common milkwort), czeskim (mlečnice) czy dawniej w polskim (mlecznica).
Roślina bywa uprawiana jako ozdobna.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-07-28 12:56:12]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=56913977. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • A.R. Clapham, T.G. Tutin, E.F. Warburg: Flora of the British Isles. Cambridge: Cambridge University Press, 1962, s. 199.
  • J. Richard Abbott: Phylogeny of the Polygalaceae and a revision of Badiera. University of Florida, 2009. [dostęp 2019-02-11].
  • Polygala vulgaris - L.. Plants For A Future. [dostęp 2019-02-11].
  • Polygala vulgaris. W: EPPO Global Database [on-line]. [dostęp 2019-02-11].
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 159. ISBN 90-6193-588-1.
  • John Jacob: West Devon and Cornwall Flora. T. 1. Longman, Rees, Orme, Brown, Green, & Longman.
  • Polygala vulgaris L.. W: nzflora [on-line]. Landcare Research. [dostęp 2019-02-10].
  • Elizabeth Twining: Illustrations of the Natural Orders of Plants with Groups and Descriptions. T. 1. 1868, s. 16.
  • J.G.B. Oostermeijer. Myrmecochory in Polygala vulgaris L., Luzula campestris (L.) DC. and Viola curtisii Forster in a Dutch Dune area. „Oecologia”. 78, 3, s. 302-311, 1989. DOI: 10.1007/BF00379102. 
  • Polygala vulgaris L.. W: Plants Database [on-line]. USDA. [dostęp 2019-02-10].
  • Andrew J. Lack, Q. O. N. Kay. Genetic Structure, Gene Flow and Reproductive Ecology in Sand-Dune Populations of Polygala Vulgaris. „Journal of Ecology”. 75, 1, s. 259-276, 1987. DOI: 10.2307/2260550. 
  • Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 163. ISBN 83-01-00129-1.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Polygala. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-02-10].
  • John Poland, Eric Clement: The vegetative key to the British flora. Southampton: Botanical Society of the British Isles, 2009, s. 167. ISBN 978-0-9560144-0-5.
  • Valery N. Tikhomirov. Proposal to conserve the name Polygala vulgaris (Polygalaceae) with a conserved type. „Taxon”. 62, 6, s. 1339-1340, 2013. 
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 150. ISBN 83-01-05287-2.
  • T.G. Tutin, V.H. Heywood i in.: Flora Europaea. Vol. 2. Cambridge, London, New York, New Rochelle, Melbourne, Sydney: Cambridge University Press, 1981, s. 235.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. T. II. Warszawa: 1808, s. 210.
  • Simon Harrap: Harrap's Wild Flowers. Bloomsbury Publishing, 2014, s. 69. ISBN 1-4081-8987-9.
  • Jean-Denis Godet: Rośliny zielne Europy. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 1999, s. 182. ISBN 83-7073-191-0.
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 417. ISBN 83-915161-1-3.
  • Henning Haeupler, Thomas Muer: Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands. Stuttgart: Eugen Ulmer, 2000, s. 353. ISBN 3-8001-3364-4.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 1995, s. 140. ISBN 83-7073-080-9.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 615.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Jakub Mowszowicz: Flora letnia. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1987, s. 203. ISBN 83-02-00397-2.
  • Polygala vulgaris. W: New Zealand Plant Conservation Network [on-line]. [dostęp 2019-02-10].
  • Andrew J. Lack. Relationships and hybridization between British species of Polygala– evidence from isozymes. „New Phytologist”. 130, 2, s. 217-223, 1995. DOI: 10.1111/j.1469-8137.1995.tb03042.x. 
  • Dietmar Aichele, Heinz-Werner Schwegler: Guide to Wild Flowers of Britain and Europe. The Hamlyn Ltd, 1993, s. 270, 336. ISBN 0-600-60243-5.
  • Frantisek Hron, Otakar Zejbrlik: Rostliny luk, pastvin, vod a bazin. Praha: Statni Pedagogicke Nakladatelstvi, 1979, s. 172.
  • Malcolm Storey: Polygala vulgaris L.. W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2019-02-10].
  • Marian Nowiński: Rośliny lecznicze flory polskiej. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1959, s. 173.
  • Lehouck, Valérie & Bonte, Dries & Dekoninck, Wouter & P. Maelfait, J.. The distribution of ant nests (Hymenoptera, Formicidae) in coastal grey dunes of Flanders (Belgium) and their relationship to myrmecochorous plants. „Belgian Journal of Zoology”. 134, s. 89-96, 2004. 
  • Szafer W., Pawłowski B.: Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. VIII. Warszawa: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, s. 371-373.
  • Andrew J. Lack, Q. O. N. Kay. Allele frequencies, genetic relationships and heterozygosity in Polygala vulgaris populations from contrasting habitats in southern Britain. „Biological Journal of the Linnean Society”. 34, 2, s. 119-147, 1988. DOI: 10.1111/j.1095-8312.1988.tb01953.x. 
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-03-02].
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica Atlas, 1924, s. 325. ISBN 83-01-05287-2.
  • Polygala vulgaris. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2019-02-10].
  • Zbigniew Nawara: Rośliny łąkowe. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 230-231. ISBN 978-83-7073-397-1.
  • Dietmar Aichele, Marianne Golte-Bechtle: Jaki to kwiat?. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 306. ISBN 83-09-00687-X.
  • Pejman Tahmasebi Kohyani, Beatrijs Bossuyt, Dries Bonte, Maurice Hoffmann. Grazing as a management tool in dune grasslands: Evidence of soil and scale dependence of the effect of large herbivores on plant diversity. „Biological Conservation”. 141, s. 1687-1694, 2008. 
  • Christophe Wiart: Medicinal Plants of China, Korea, and Japan: Bioresources for Tomorrow’s Drugs and Cosmetics. CRC Press, 2012, s. 215.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 127. ISBN 83-05-12868-7.
  • Antonina Rumińska: Rośliny lecznicze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 44. ISBN 83-01-02142-X.
  • Polygala vulgaris L.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-02-10].
  • Anders Glimskär. Estimates of root system topology of five plant species grown at steady-state nutrition. „Plant and Soil”. 227, 1-2, s. 249–256, 2000. 
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki białe
barwa kwiatów płatki różowe
barwa kwiatów płatki fioletowe
barwa kwiatów płatki niebieskie
barwa kwiatów płatki brązowe
barwa kwiatów płatki zielonkawe
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
liczba płatków płatki trzy i mniej
symetria kwiatu kwiat motylkowy
kształt blaszki liście jajowate
kształt blaszki liście lancetowate
kształt blaszki liście najszersze przy końcu
kształt blaszki liście łopatkowate
ulistnienie liście skrętoległe
ulistnienie liście owłosione
ulistnienie bezogonkowe
rodzaj owoców torebki
rodzaj owoców kuliste
rodzaj owoców skrzydełka
powierzchnia owocu owłosiona
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga owłosiona