Macierzanka zwyczajna Thymus pulegioides

Macierzanka zwyczajna (Thymus pulegioides L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych. Znana też jako macierzanka jajowata. Ten aromatyczny, niski półkrzew występuje na rozległych obszarach Europy, a jako introdukowany także w Ameryce Północnej i Nowej Zelandii. W Polsce jest pospolity. Rośnie w miejscach słonecznych, w murawach i na skałach, źle znosi zacienienie. Jest jednym z trzech gatunków macierzanek cenionych jako rośliny przyprawowe oraz lecznicze (poza macierzanką zwyczajną podobnie stosowana jest macierzanka piaskowa i tymianek). Gatunek ten bywa także uprawiany jako roślina ozdobna.

Pokrój półkrzew dorastający do 10–20 cm wysokości (rzadko do 50 cm), tworzący darnie. Łodygi przeważnie wzniesione lub podnoszące się, czerwonawo nabiegłe, wyraźnie czterokanciaste, owłosione tylko na kantach. Ściany łodygi między kantami są nagie i często nieco wklęsłe. Włoski na kantach krótkie, odgięte łukowato w dół. Liście ulistnienie nakrzyżległe, liście osadzone po dwa w węźle, krótkoogonkowe. Blaszka liściowa długości 5–10 mm (rzadko do 18 mm) i szerokości 0,5–5 mm, jajowata, całobrzega, prawie naga, tylko na brzegach orzęsiona. Wierzchnia strona blaszki jest matowa lub lekko błyszcząca, z widocznymi kropkami. Użyłkowanie liścia jest otwarte, od żyłki głównej odchodzą w odstępach żyłki drugiego rzędu. Kwiaty małe, od różowych do czerwonawych i fioletowych, rzadko białe. Rosną w ciasnych nibyokółkach formując na szczycie łodygi główkowaty lub wydłużony kwiatostan, przy czym dolne nibyokółki często są oddzielone. Kwiatostan osiąga od 1 do 15 cm długości. Kwiaty mają jedną płaszczyznę symetrii. Kielich długości 3–4 mm, wąsko dzwonkowaty, dwuwargowy, brzegiem orzęsiony, koloru od zielonego do czerwonego. Górna warga kielicha trójząbkowa, ząbki wąsko trójkątne. Dolna warga z dwoma wąskimi ząbkami. Korona kwiatu nieregularna, długości ok. 6 mm, zrosłopłatkowa, dwuwargowa, owłosiona. Górna warga korony płaska, na końcu karbowana. Dolna warga trójząbkowa, ze środkowym ząbkiem większym niż boczne. Pręciki 4 (dwa dłuższe i dwa krótsze), wystające z korony, wolne, o różowych, czerwonawych lub purpurowych pylnikach. Słupek złożony z dwóch zrośniętych owocolistków, na szczycie rozwidlony. Owoce czteroczęściowa rozłupnia, rozpadająca się na cztery rozłupki kulistawe do jajowatych o długości 0,6–0,8 mm. Nasiona nieowłosione, o łupinie gładkiej lub ziarnistej, brązowej do ciemnobrązowej.

Biologia i występowanie

Naturalny zasięg macierzanki zwyczajnej obejmuje większą część Europy: od Wielkiej Brytanii na wschód przez Danię, Norwegię i Szwecję, na południe przez Litwę, Łotwę i Estonię i dalej aż po Ukrainę. Na południu zasięg obejmuje teren od Bułgarii, przez Albanię, Włochy, Francję, po Hiszpanię i Portugalię. Gatunek jest notowany jako obcy (uciekinier z upraw) we florze Kanady (prowincje: Kolumbia Brytyjska, Manitoba, Nowy Brunszwik, Ontario, Wyspa Księcia Edwarda, Quebec) oraz USA (stany: Connecticut, Delaware, Massachusetts, Maine, Michigan, Karolina Północna, New Hampshire, Nowy Jork, Oregon, Pensylwania, Rhode Island, Wirginia, Wirginia Zachodnia, Vermont). Jako zdziczały rośnie też w Nowej Zelandii. W Polsce gatunek jest rozpowszechniony niemal w całym kraju, przy czym pospolicie spotykany jest w części południowej. Lokalnie na Mazowszu, Podlasiu i w pasie nadmorskim bywa rzadki. Wypasanie owiec w miejscach, gdzie rośnie macierzanka zwyczajna, jest dla niej korzystne, ponieważ zwierzęta unikają tego gatunku, równocześnie zgryzając roślinność konkurencyjną. Grzyby z gatunku Puccinia thymi (Fuckel) P. Karst., należące do rodziny rdzowatych, pasożytują na łodygach macierzanki zwyczajnej. Rośliny tego gatunku są ważnym źródłem pokarmu dla wielu bezkręgowców. Obecność tego gatunku determinuje m.in. występowanie modraszka ariona, dla którego jest rośliną żywicielską, zarówno na etapie larwalnym, jak i po przepoczwarzeniu. W fitosocjologii ma status gatunku wyróżniającego dla związków zespołów Vicio lathyroidis-Potentillion argenteae i Violion caninae oraz gatunku charakterystycznego dla zespołu przelotu pospolitego i koniczyny pagórkowej (Anthyllidi-Trifolietum montani).

Surowiec zielarski Surowcem zielarskim jest ziele, które zawiera olejek eteryczny, flawony, fitoncydy, dużo garbników i inne substancje. Zbiór i suszenie Ziele można pozyskiwać do bezpośredniego użytku przez cały rok, jeśli przeznaczone jest do suszenia, zaleca się zbiór na początku kwitnienia. Ścina się nożycami nie zdrewniałe pędy kwiatowe i po usunięciu zanieczyszczeń suszy w cieniu. Suszone ziele należy chronić przed światłem i przechowywać w szczelnie zamkniętych naczyniach. Olejek pozyskiwany jest z suszu przez destylację wodną. Działanie i zastosowanie W medycynie ludowej roślina wykorzystywana była na różne sposoby, w tym jako składnik lekarstwa na kaszel. Działa silnie odkażająco i jest zalecana jako środek wykrztuśny oraz wiatropędny. Olejek i jego składniki wykazują działanie przeciwgrzybiczne w stosunku do grzybów istotnych klinicznie, w tym przedstawicieli Candida, Aspergillus i dermatofitów. Skuteczność działania przeciwgrzybicznego olejków od roślin różnych chemotypów jest wyraźnie odmienna. W warunkach in vitro stwierdzono także działanie antyseptyczne olejku z macierzanki zwyczajnej zarówno wobec bakterii Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych, przy czym szczególnie wyraźny był efekt synergiczny w przypadku stosowania wraz z antybiotykami. Stwierdzono, że zastosowanie preparatów z olejkiem macierzanki zwyczajnej w leczeniu zakażeń mogłoby pozwolić na zmniejszenie dawki leków stosowanych w antybiotykoterapii.
Olejek eteryczny pozyskiwany z liści jest również stosowany w przemyśle perfumeryjnym i produkcji płynu do płukania ust. Jest to dobra roślina miododajna, chociaż w mniejszym stopniu niż macierzanka piaskowa. Uznawana była także za roślinę magiczną – miała pomagać kobietom przyciągnąć męża oraz wspomagać egzorcyzmy. Sadzona w ogrodach, ceniona za walory zapachowe oraz kwiaty wabiące owady. W sprzedaży dostępnych jest szereg odmian uprawnych o ozdobnych liściach, m.in.:T. pulegioides 'Aureus' – liście jasnożółte, dorasta do 20 cm wysokości, stanowiska nasłonecznione; T. pulegioides 'Foxley' – o szerszych, zielono-białych liściach, osiąga wysokość 10 cm; T. pulegioides 'Sir John Lawes'; T. pulegioides 'Archer's Gold'; T. pulegioides 'Bertram Anderson' – niska, płożąca się odmiana (5–7 cm), liście jasnozielone latem, jasnożółte z czerwonymi końcówkami jesienią i zimą; T. pulegioides 'Goldentime'; T. pulegioides 'Golden Dwarf'.

Olejek eteryczny znajdujący się w nadziemnych częściach roślin zawiera różne składniki dominujące w zależności od chemotypu. Wyróżniono olejki, w których głównymi składnikami były: tymol, karwakrol/γ-terpinen/p-cymen, linalol, geranial/geraniol/neral i octan terpinylu. Spośród flawonoidów zawiera eriodiktiol, pochodne kwasu kawowego oraz flawon – 7-O-glukozyd luteoliny. Podobnie jak tymianek zawiera antocyjanidyny – cyjanidyny, czym różni się od pozostałych macierzanek. Najbardziej aromatyczne są rośliny rosnące w miejscach dobrze nasłonecznionych.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2021-09-26 00:18:56]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=64623067. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Thymus pulegioides L.: lemon thyme (ang.). W: Go Botany [on-line]. New England Wild Flower Society. [dostęp 2015-05-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-18)].
  • Thymus pulegioides ‘Bertram Anderson’: Creeping Thyme (ang.). W: Perennials.com [on-line]. [dostęp 2015-05-17].
  • Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XI. Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 193-198.
  • Thymus × henryi Ronniger (ang.). W: International Plant Names Index [on-line]. [dostęp 2015-05-10].
  • Pavol Martonfi. Nomenclatural survey of the genus Thymus sect. Serpyllum from Carpathians and Pannonia. „Thaiszia – J. Bot., Košice”. 7, s. 111-181, 1997. 
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 136. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • K. Ložiene. Instability of morphological features used for classification of Thymus pulegioides infraspecific taxa. „Acta Botanica Hungarica”. 48, 3-4, s. 345-360, 2006. DOI: 10.1556/ABot.48.2006.3-4.9. 
  • Bohumir Hlava, Dagmar Lanska: Rośliny przyprawowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 242. ISBN 83-09-00456-7.
  • Thymus pulegioides L. (ang.). W: International Plant Names Index [on-line]. [dostęp 2015-05-10].
  • Macierzanka zwyczajna: Thymus pulegioides "Foxley". [dostęp 2015-05-10].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 397. ISBN 83-01-12218-8.
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 554. ISBN 83-915161-1-3.
  • Search results for Thymus pulegioides (ang.). The Royal Horticultural Society. [dostęp 2019-10-13].
  • Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico, 1995, s. 218. ISBN 83-7073-080-9.
  • Thymus pulegioides — Details (ang.). W: Encyclopedia of Life [on-line]. [dostęp 2015-05-02].
  • L. Spitzer, J. Benes, J. Dandova, V. Jaskova, M. Konvicka. The Large Blue butterfly, Phengaris (Maculinea) arion, as a conservation umbrella on a landscape scale: The case of the Czech Carpathians. „Ecological Indicators”. 9 (6), s. 1056–1063, 2009. [dostęp 2015-05-17]. 
  • Martin Červenka: Świat roślin, skał i minerałów. Przekład ze słowackiego: Ewa Siatkowska, Adela Kaszak. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne., 1990.
  • Broad-leaved Thyme: Thymus pulegioides (ang.). W: NatureGate [on-line]. 2015. [dostęp 2015-05-16].
  • Thymus pulegioides – L. (ang.). W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2015-05-10].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 120, 127, 136. ISBN 83-01-13520-4.
  • Dragoljub L. Miladinović, Budimir S. Ilić, Ljiljana C. Miladinović, Branislava D. K Ocić, Vojislav M. Ćirić, Vesna P. Stankov-Jovanović, Olga G. Cvetković. Antibacterial Activity of Thymus pulegioides Essential Oil and its Synergistic Potential with Antibiotics: A Chemometric Approach. „Recent Progress in Medicinal Plants Vol. 38:Essential Oils III and Phytopharmacology”, s. 101-136, 2013. 
  • Thymus pulegioides L.. W: Flora of New Zealand [on-line]. Landcare Research. [dostęp 2015-05-20].
  • Elisabeth Stahl-Biskup, Francisco Saez: The Genus Thymus. CRC Press, 2003, s. 148. ISBN 0-203-21685-7.
  • E. Pinto. Antifungal activity of the essential oil of Thymus pulegioides on Candida, Aspergillus and dermatophyte species. „Journal of Medical Microbiology”. 55 (10), s. 1367–1373, 2006-10-01. Microbiology Society. DOI: 10.1099/jmm.0.46443-0. ISSN 0022-2615 (ang.). [dostęp 2015-05-10]. 
  • Vít Bojnanský, Agáta Fargašová: Atlas of Seeds and Fruits of Central and East-European Flora: The Carpathian Mountains Region. Dordrecht: Springer, 2007, s. 585. ISBN 978-1-4020-5361-0.
  • Thymus pulegioides L.. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2015-05-20].
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Pereira, Olívia R.; Afonso, Andrea F.; Domingues, Vasco; Cardoso, Susana M.: Thymus zygis and Thymus pulegioides as a source of phenolic compounds. W: 62nd International Congress and Annual Meeting of the Society-of-Medicinal-Plant-and-Natural-Product-Research. Guimarães. [on-line]. 2014. s. 1475-1475. [dostęp 2015-05-20].
  • Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Wyd. czwarte. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 380. ISBN 83-01-00129-1.
  • Kristina Loziene, Jurgita Sakalyte, Algimantas Paskevicius, Petras R. Venskutonis. Anti- Candida activity of Thymus pulegioides ( Lamiaceae ) essential oils depends on the plant chemotype. „Herba Polonica”. 54, 4, s. 79-92, 2008. 
  • Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-31]  (ang.).
  • Thymus × citriodorus (Pers.) Schreb.. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2015-07-11].
  • Thymus pulegioides (ang.). W: NatureServe Explorer: An Online Encyclopedia of Life. Version 7.1 [on-line]. Nature Serve, 2015. [dostęp 2015-05-02].
  • Thymus citriodorus. „Plant Heritage”. 12 (2), 2005 (ang.). [dostęp 2015-05-10]. 
  • Thymus pulegioides. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2015-05-21].
  • Taxon: Thymus pulegioides L. (ang.). W: USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2011-01-02].
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • czerwiec
      • lipiec
      • sierpień
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki różowe
      • płatki czerwone
      • płatki fioletowe
      • płatki purpurowe
    • kwiatostan
      • groniasty
        • prosty
          • główka
    • symetria kwiatu
      • grzbiecista
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
    • ustawienie liści
      • naprzeciwległe
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga czterokanciasta
      • łodyga owłosiona
  • ogólne
    • roślina lecznicza
    • roślina miododajna
    • roślina ozdobna
    • roślina użytkowa
    • roślina pyłkodajna
    • roślina żywicielska
    • roślina uprawiana
    • Surowiec zielarski
    • roślina przyprawowa
    • trawa
    • zdziczała
    • półkrzew
    • tworzy mieszańce
  • siedlisko
    • Pastwiska
    • gleby wapienne
    • murawy
    • ubogie łąki