Pokrzywa zwyczajna Urtica dioica

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) – gatunek rośliny z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Występuje w stanie dzikim w Europie, Azji, Afryce Północnej, Ameryce Północnej, a zawleczona została także na inne obszary i kontynenty. Rośnie w wilgotnych lasach i zaroślach oraz bardzo często, jako gatunek synantropijny, na żyznych siedliskach ruderalnych. Pokrzywa zwyczajna jest użytkowana na wiele sposobów – jest rośliną leczniczą i kosmetyczną, jadalną i paszową, dostarcza także włókien, barwnika i jest użytkowana w ogrodnictwie. Pokrzywa odgrywa też rolę w ludzkiej kulturze duchowej. Z powodu obecności kłująco-parzących włosków powoduje bolesne podrażnienia skóry ludzi i zwierząt.

Liście ulistnienie nakrzyżległe. Z węzłów poza parą liści wyrastają cztery równowąskie przylistki o długości 5–8 mm (rzadko krótsze – do 2 mm). Ogonki liściowe osiągają od 2,5 do 4 cm długości i są owłosione włoskami parzącymi podobnie jak łodyga. Blaszka liściowa ma zmienny kształt, od szerokojajowatego po wąskolancetowaty (dolne liście są szersze, górne węższe), i rozmiary od 5 do 13 cm długości (rzadko jeszcze dłuższa) i 2,5–6 cm szerokości. Liście są z brzegu grubo piłkowane, czasem podwójnie (na brzegu mają 15–21 grubych ząbków). Koniec blaszki jest zaostrzony, zwykle długo. Z sercowatej nasady wychodzą 3 lub 5 żyłek z wiązkami przewodzącymi, które łukowato wygięte łączą się anastomozująco, poprzez 3–5 wtórnych rozgałęzień. Górna strona liścia pokryta jest z reguły rzadkimi włoskami parzącymi, podczas gdy od spodu są one liczne. Kwiaty roślina jest przeważnie dwupienna (u podgatunków północnoamerykańskich jednopienna). Kwiaty niepozorne (do 1,5 mm średnicy), zielone, z czterodzielnym okwiatem, zebrane są w luźne lub gęste groniaste kwiatostany dłuższe od ogonków liściowych, wyrastające z pachwin liści (im lepszy dostęp do światła tym bardziej gęste i sztywne są kwiatostany). W kwiatach męskich znajdują się 4 pręciki (powstaje w nich do 30 tys. ziaren pyłku), w żeńskich obecny jest jeden jednokomorowy słupek utworzony z dwóch owocolistków z pędzelkowatym znamieniem. W kwiatach tych dwa listki okwiatu są większe, a dwa mniejsze. Kwiatostany żeńskie są zwieszone po przekwitnieniu. Łodyga pojedyncza lub rzadko i słabo rozgałęziona, zwykle o wysokości od 0,4 do 1 lub 1,5 m, choć osiągająca czasem nawet do 3 m wysokości. Czterokanciasta, pokryta gęściej lub rzadziej szczeciniastymi, wydzielniczymi włoskami parzącymi i mniej licznymi włoskami nie parzącymi. Pod ziemią roślina wytwarza silnie rozgałęzione sympodialnie i drewniejące z wiekiem rozłogi. Z węzłów kłącza wyrastają włókniste korzenie. Owoce jednonasienne, jajowate lub wąskoeliptyczne i lekko ścieśnione orzeszki o długości do 1,2 mm, otoczone trwałymi listkami okwiatu i często z zachowanymi resztkami słupka na szczycie. Jedna roślina wytworzyć może ok. 22. tys. owoców, przy czym w przypadku roślin rosnących w cieniu liczba ta bywa znacznie mniejsza i sięga tylko 500 owoców. Masa 1 tysiąca owoców wynosi od 0,16 do 0,26 g. Zrzucane są całe owocostany.

Biologia i występowanie


Pokrzywa zwyczajna jest rozpowszechnionym w strefie klimatu umiarkowanego gatunkiem budującym liczne zbiorowiska roślinne kształtujące się zwłaszcza w dolinach rzecznych. Występuje w różnorodnych lasach łęgowych, w tym w europejskich i północnoamerykańskich łęgach wierzbowych i topolowych, europejskich łęgach z olszą czarną (Alnus glutinosa) i amerykańskich z olszą białą (A. rhombifolia). W zagłębieniach bezodpływowych rośnie często jako gatunek runa lasów olesowych, choć jednak brak ich w uboższych siedliskowo olsach torfowcowych. Jest rozpowszechniona poza tym w rozmaitych zbiorowiskach leśnych związanych z siedliskami żyznymi i wilgotnymi, w tym także z gatunkami iglastymi, np. w Europie w wyżynnym jodłowym borze mieszanym (Abietetum polonicum), w buczynach i grądach, a w Ameryce Północnej w lasach żywotnika olbrzymiego (Thuja plicata). Nad rzekami stanowi istotny składnik ziołorośli zarówno niżowych, jak i górskich (zwłaszcza w zespole Rumicetum alpini), poza tym rośnie często w szuwarach mozgi trzcinowatej, trzciny pospolitej i innych. Rozpowszechniona jest zwłaszcza na obrzeżach terenów podmokłych – np. na granicy turzycowisk i zbiorowisk wyżej położonych.
Jako apofit rośnie często i licznie na siedliskach ruderalnych (na przydrożach, przypłociach, wysypiskach odpadów), występuje jako chwast w ogrodach, sadach i na obrzeżach pól oraz na pastwiskach. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych jest w Europie Środkowej gatunkiem charakterystycznym dla Cl. Artemisietea vulgaris i gatunkiem wyróżniającym dla Ass. Poo-Arabidetum. Pokrzywa zwyczajna tworzy zwarte i rozległe płaty na porzuconych łąkach wstrzymując przez okres od kilku do kilkunastu lat inne przemiany sukcesyjne. W miarę upływu lat ekspansja pokrzyw powoduje zanikanie gatunków dawnej runi łąkowej, a z czasem wśród jej pędów zaczynają się pojawiać gatunki leśne.
Jako roślina azotolubna wymaga gleb żyznych, głębokich, bogatych w azot i fosforany, często przenawożonych. Unika gleb kwaśnych (preferuje zakres pH od 5,6 do 7,6), ubogich (zwłaszcza w fosforany) i zasolonych. Jest gatunkiem najwyraźniej odpornym na skażenie gleby metalami ciężkimi. Preferuje miejsca z dobrym dostępem do światła, w których obficie kwitnie i owocuje, w miejscach zacienionych rośnie słabiej. Najlepiej rośnie na glebach wilgotnych i mokrych, jednak źle znosi długotrwałe zalewy.
Zwarty zasięg podgatunku typowego (subsp. dioica) obejmuje całą kontynentalną Europę oraz Wyspy Brytyjskie, wybrzeża Morza Czarnego i Zakaukazie, zachodnią i środkową Syberię. Występuje poza tym w Azji środkowej (też w centralnej części Himalajów, gdzie sięga do wysokości 4800 m n.p.m.), na mniejszych obszarach rośnie także na wyspach Morza Śródziemnego, na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej oraz na Islandii. Jako takson zawleczony występuje w Ameryce Północnej, łącznie z Grenlandią, jak również na Wyspie Świętej Heleny, w Afryce południowej i w Etiopii, w Ameryce Południowej (od Ziemi Ognistej poprzez Brazylię, Peru po Wielkie Antyle), a także na Nowej Zelandii. Podgatunki północnoamerykańskie (czasem uznawane za odrębne gatunki) występują na obszarze od Meksyku po północną Kanadę. Podgatunki azjatyckie występują w Azji od Afganistanu po środkowe Chiny.
W Polsce pokrzywa zwyczajna (tylko podgatunek nominatywny) jest pospolita na niżu i w niższych położeniach górskich sięgając w Tatrach do wysokości 1700 m n.p.m., w górach Hiszpanii rośnie do 2500 m n.p.m.

Historia i stosowanie w lecznictwie ludowym
Roślina ma długą tradycję zastosowań leczniczych. Autorzy starożytni (np. Pedanios Dioskurydes i Pliniusz Starszy) wskazywali m.in. na jej zdolność do tamowania krwotoków, uznawali za afrodyzjak, remedium na zatrucia i oparzenia. Sok zaprawiany cukrem zalecany był na żółtaczkę, astmę, gruźlicę i kolki. W leczeniu zaburzeń nefrologicznych (m.in. kolki nerkowej i krwiomoczu) stosował ją Mikołaj Kopernik, opierając się głównie na pracach Awicenny. W lecznictwie ludowym biczowanie pokrzywami praktykowano w stanach reumatycznych, przy czym czyniono tak już co najmniej od starożytności. Rzymianie zwali taki zabieg utricatio i przypisywali mu niezwykłą skuteczność, także np. przy leczeniu cholery. Według Krzysztofa Kluka podobnym sposobem postępowali sobie u płci męskiey do sprawy małżeńskiey niesposobney. Pokrzywa wykorzystywana była w lecznictwie ludowym w Polsce także przy schorzeniach skóry, pielęgnacji włosów i łupieżu, astmie i kaszlu, rzadziej przy chorobach kobiecych, chorobach przewodu pokarmowego i krwionośnego oraz przy przeziębieniach. Suszone ziele palono jak papierosy przy astmie, kaszlu i bólach zębów. W Rosji i w Afryce pokrzywa była stosowana także przy obrzękach, biegunce i robaczycy. Po rozprzestrzenieniu na świecie pokrzywa szybko w różnych obszarach trafiła w szerokim zakresie do użytku w lecznictwie ludowym (np. w Ameryce Południowej i Środkowej).
Surowiec zielarski
Liść pokrzywy (Folium Urticae), ziele pokrzywy (Herba Utricae dioicae), korzeń pokrzywy z rozłogami (Radix Urticae), nasiona pokrzywy (Semen Utricae dioicae). W zielarstwie surowca dostarczają dwa równocenne gatunki: pokrzywa zwyczajna i pokrzywa żegawka. Suszone liście są barwy od ciemnozielonej po brunatnawozielone na górnej powierzchni, jaśniejsze na dolnej. Blaszka liściowa jest silnie pokurczona, jajowata do podługowatej, o długości do 10 cm i szerokości do 5 cm z grubo piłkowanym brzegiem i sercowatą bądź zaokrągloną nasadą. Widoczne jest siatkowate unerwienie wyraźnie uwypuklone na dolnej powierzchni. Wysuszone liście mają charakterystyczny zapach oraz nieco gorzki, słonawy smak.
Zbiór i przechowywanie
Ziele i liście zbiera się od maja do września, zrywając pędy przed kwitnieniem i tylko wierzchołki do ok. 30 cm długości. Podczas zbioru należy stosować rękawice, by ustrzec się oparzeń. Liście można obrywać po przewiędnięciu lub zasuszeniu ziela, kiedy pokrzywa już tak nie parzy. Liście i ziele suszy się bez dostępu światła, przy czym materiał roślinny musi być rozrzucony luźno, zlepiony bowiem łatwo się zaparza i brunatnieje. Wydajność suchego surowca wynosi 22–23% zbioru. Korzenie i kłącza wykopuje się wczesną wiosną lub jesienią, myje i suszy w przewiewnym miejscu lub w temperaturze nieprzekraczającej 40 °C. Owoce zbiera się po dojrzeniu, tj. w sierpniu i wrześniu.
Działanie
Surowiec zielarski wchodzi w skład mieszanek ziołowych Immunofort, Urofort, Diabetosan, Reumosan i Vagosan oraz mieszanek farmakopealnych Species antirheumaticae i Species metabolicae.
Wyciągi wodno-alkoholowe z korzenia, zawierające sitosterole wykorzystywane są w leczeniu łagodnego przerostu prostaty, w początkowym stadium choroby. Nie likwidują choroby, ale spowalniają jej rozwój i właśnie hamowanie przerostu prostaty jest najczęstszym zastosowaniem leczniczym korzenia pokrzywy w nowoczesnej medycynie. Działanie lecznicze polega na zwiększeniu objętości wydalanego moczu i przepływu cewkowego oraz zmniejszeniu ilości moczu zalegającego. Substancjami czynnymi może być sitosterol lub jego glikozyd, lignany, UDA i polisacharydy. Ponieważ lek łagodzi dolegliwości, ale nie zmniejsza przerostu prostaty, zalecane są, poza jego przyjmowaniem, także regularne kontrole lekarskie.
Pokrzywa jest także środkiem pomocniczym w leczeniu cukrzycy typu 2 (liście i ziele obniżają nieznacznie poziom cukru we krwi). Jest też stosowana w stanach zapalnych dróg moczowych i skóry. Wpływa dodatnio na procesy przemiany materii (za sprawą bogactwa witamin i pierwiastków śladowych), pobudza działalność gruczołów wydzielania wewnętrznego, z powodu flawonoidów, garbników i witaminy K działa przeciwkrwotocznie, zwiększa poziom hemoglobiny i liczbę erytrocytów, poprawia perystaltykę jelit. Szczególnie polecana jest na wiosenne osłabienie, gdyż stwierdzono w surowcach istnienie czynników pobudzających wytwarzanie interferonu i antygenów wirusowych, oraz przy anemii. Używana miejscowo sprzyja gojeniu się ran, czyraków i wrzodów. Chlorofil otrzymywany z pokrzywy wykorzystuje się w leczeniu choroby popromiennej. Z pokrzywy i krwawnika sporządza się płynne wyciągi, które stosowane do wewnątrz tamują krwawienia nosa, jelit, macicy i płuc.
Pokrzywa działa słabo moczopędnie (to działanie jest jednym z nielicznych dobrze dowiedzionych metodami naukowymi), przy czym hamuje resorpcję zwrotną przyśpieszając eliminowanie z krwiobiegu chlorków, mocznika i szkodliwych produktów przemiany materii (działanie w tym zakresie korzeni jest silniejsze niż liści). Przetwory z liści pokrzywy pobudzać mają wydzielanie soku żołądkowego i nieznaczne także mają działać żółciopędne. Przypisuje się im ułatwianie trawienia, przyswajania pokarmów, zmniejszania stanów zapalnych przewodu pokarmowego i przeciwdziałanie mało nasilonym biegunkom. W celu poprawienia obrazu krwi, a także regulacji jej ciśnienia i pracy serca, przy cierpnięciu kończyn zaleca się zażywanie jednej łyżeczki dziennie miodu pokrzywowego.
Istnieją doniesienia pokazujące, iż ukłucia pokrzywy mają działanie przeciwbólowe w chorobie zwyrodnieniowej stawów. W badaniach nie zaobserwowano wystąpienia objawów niepożądanych takiej terapii z wyjątkiem przemijającej wysypki. Podrażnianie skóry w okolicach niedomagających stawów pomagać ma z powodu poprawienia krążenia i usuwania w ten sposób toksyn odpowiedzialnych za choroby reumatyczne. Korzystne działanie ma mieć na takie stawy również sam kwas mrówkowy zawarty w komórkach włosków parzących. Działanie czynne przypisywane jest także oksylipinie (kwas 13-hydroksyoktadekatrienowy), która ma blokować aktywność prozapalną cytokinin.
Wyciągi z organów podziemnych pokrzywy hamują aromatazę i obniżają stężenie SHBG, dzięki czemu mogą być stosowane przy nadmiarze aromatazy, który u mężczyzn powoduje ginekomastię, a u kobiet hirsutyzm.
Z badań na gryzoniach wynika, że wyciąg z pokrzywy zwyczajnej ma działanie łagodzące niepożądane skutki chemioterapii przy użyciu cisplatyny, a olej z jej nasion łagodzi sztucznie wywołane stany zapalne jelita.
Dawkowanie
Ekstrakty jednoskładnikowe z korzenia pokrzywy oferowane są w formie drażetek i kapsułek. Odwar z liści pokrzywy przygotowuje się zalewając 2–2,5 łyżki surowca 2 szklankami wrzącej wody i łagodne gotowanie pod przykryciem przez 5 minut. Następnie odwar należy odstawić na 10 minut i przecedzić do termosu. Pić 2–3 razy dziennie po ½–⅔ szklanki po jedzeniu. W terapii stosuje się także sok wyciśnięty ze świeżych roślin, który uchodzi za najbardziej wszechstronny i najskuteczniejszy środek leczniczy z pokrzywy. Zaleca się jego przechowywanie w postaci tzw. miodu pokrzywowego sporządzanego przez zmielenie 1 kg świeżych liści, zagotowanie z 3 szklankami wody i przecedzenie, dodanie 0,5 kg miodu oraz wody do objętości 1 litra ewentualnie poprzez zmieszanie 1 części soku ze świeżych pokrzyw z 9 częściami miodu. Pojemnik z miodem pokrzywowym przechowywać należy w miejscu ciemnym, chłodnym i suchym.
Przeciwwskazania
Przeciwwskazaniem do stosowania są krwotoki wywołane polipami i rakami macicy oraz przydatków. Ostrożność należy też zachować w przypadku osób chorych na nerki. Rzadko u osób wrażliwych i przy większych dawkach wyciągów występują reakcje alergiczne, także przy stosowaniu preparatów zewnętrznych. Wyciągi z korzenia rzadko powodować mogą lekkie dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
Zastosowanie w homeopatii
Wierzący w działanie homeopatii stosują preparaty z wody „pamiętającej” kontakt z roztworem z liści pokrzywy do leczenia chorób reumatycznych, oparzeń pokrzywą i ospy wietrznej.


Pokrzywa zwyczajna (jak również inne gatunki pokrzyw) była rośliną jadalną w wielu regionach. Jadana była w całej Polsce, przy czym doniesienia dotyczące pokrzywy żegawki są rzadsze, choć może to wynikać z ich nierozróżniania. Zwykle traktowana była jak pożywienie głodowe. Jej spożycie w Polsce spadało, zwłaszcza na początku XX w., od II wojny światowej stało się incydentalne, ograniczone głównie do zjadania na surowo jako przekąska dla osób starszych (pamiętających jej częste używanie), dzieci czy osób zainteresowanych. W odróżnieniu od wielu innych gatunków, których spożywanie również zarzucono w okresie XVIII–XX w., pamięć o jej kulinarnym potencjale była żywa również w XX w., co ułatwiło częściowy powrót do tego typu wykorzystania w środowiskach zainteresowanych restytucją naturalnego stylu życia. Obecnie liście pokrzywy bywają traktowane jako tzw. zdrowa żywność.
Młode pokrzywy (stare stają się włókniste, w starszych liściach powstają cystolity szkodliwe dla nerek) stanowią cenny składnik pokarmowy ze względu na dużą zawartość i zróżnicowanie soli mineralnych, witamin i białek. Szczególnie cenione były na przednówku stanowiąc jeden z ważniejszych składników pożywienia głodowego. Spożywano je jako warzywo, sporządzano z nich zupy lub okrasę do ziemniaków. Lokalnie z pokrzyw sporządzano postne potrawy w czasie Wielkiego Tygodnia. Pokrzywy mogą być spożywane analogicznie jak szpinak warzywny. W celach spożywczych zbiera się młode rośliny o wysokości 15–20 cm w okresie od przedwiośnia do maja (później ew. tylko młode liście z wierzchołków pędów), które spożywa się po obróbce cieplnej (przynajmniej sparzeniu, przy czym zalecane jest gotowanie ich w niewielkiej ilości wody z dodatkiem masła i czosnku) lub wysuszeniu. Suszone liście używane są do sporządzania zimą rozgrzewających naparów.
Chlorofil pozyskiwany z pokrzyw wykorzystywany jest jako zielony barwnik spożywczy oznaczany kodem E140. Sok ze świeżych liści bywa używany jako roślinny zamiennik podpuszczki przy wyrobie serów podpuszczkowych (pozwala na wyrób nabiału wegetariańskiego).

Pokrzywa jest bardzo cenną rośliną pokarmową ze względu na dużą zawartość białka strawnego (stanowi 10,8% paszy – więcej niż w zwykłym sianie, a przy tym białko to jest łatwiej dostępne ze względu na niewielki udział błonnika), bogactwo witamin, karotenów i soli mineralnych. Nie ustępuje wartością pokarmową roślinom motylkowatym. Może być stosowana do karmienia zwierząt w postaci kiszonki w mieszance z innymi roślinami pastewnymi, w postaci świeżego, posiekanego i sparzonego ziela, siana oraz mieszanek z sieczką. Pokrzywy powinny być mieszane z innymi paszami ze względu na ich działanie przeczyszczające (zaleca się nieprzekraczanie 30% udziału pokrzyw w pożywieniu). Obecność młodych pokrzyw w pożywieniu ma zwiększać mleczność krów i zawartość tłuszczu w mleku. Kury karmione pokrzywami poprawiają swoją nieśność, dając przy tym jajka o ciemnym żółtku. Indyki tuczone paszą z udziałem pokrzyw dają mięso miękkie i bardziej czerwone. W przypadku koni dodatek pokrzyw do karmy, ewentualnie pojenie jednodniowym maceratem z tych roślin poprawia stan ich sierści.
Ze względu na właściwości parzące, pokrzywy nie są zjadane w postaci świeżej na pastwiskach przez bydło i konie (według niektórych źródeł rzadko najwyraźniej są zjadane, bowiem w odchodach tych zwierząt stwierdzano nasiona pokrzyw). Chętnie wyjadane są natomiast, nawet w stanie świeżym, przez kozy, świnie i kury. Po ścięciu i przewiędnięciu pokrzyw wszystkie zwierzęta roślinożerne chętnie się nimi pożywiają. Ze względu na ekspansję i konkurowanie pokrzyw z innymi roślinami oraz omijanie ich przez bydło, w gospodarce łąkowo-pastwiskowej uważane są za chwasty.


Pokrzywa jest rośliną od dawna wszechstronnie użytkowaną, przy czym wśród roślin użytkowych należy do najbardziej niedocenianych. O jej właściwościach leczniczych pisali już w starożytności m.in. Hipokrates, Skryboniusz Largus, Pedanios Dioskurydes i Pliniusz Starszy. W średniowieczu chwalili jej właściwości Hildegarda z Bingen oraz Paracelsus. Albert Wielki opisywał jej zastosowanie przędzalnicze. Hieronim Bock w XVI wieku wskazywał ją jako jedną z najważniejszych roślin użytkowych o wielostronnych zastosowaniach. W XIX wieku roślina została zapomniana i traktowana tylko jako pokarm dla ubogich. Wracała do łask jednak w czasach kryzysu (np. podczas wojen światowych). W końcu XX wieku wraz z rozwojem wiedzy o jej właściwościach leczniczych, kosmetycznych, żywieniowych oraz wraz z rosnącym zapotrzebowaniem na naturalne produkty – pokrzywa zyskała ponownie na znaczeniu i popularności.Pokrzywa zwyczajna może służyć do zaprawiania piwa, przy czym do wyrobu piwa pokrzywowego używa się tylko młodych pędów. Aby je uzyskać wyciąg z pędów z dodatkiem soku z cytryny, cukru i drożdży poddawany jest lekkiej fermentacji.
Z włókien pokrzywy można wytwarzać papier. Surowcem papierniczym mogą też być odpadki powstające przy produkcji włókien.
Liście pokrzyw wykorzystywane były do konserwowania żywności – owinięte nimi mięso, ryby i owoce dłużej zachowywały świeżość.
Świeże pokrzywy działają jako repelent na muchowate i jako produkt naturalny, mogą być umieszczane w pomieszczeniach do przechowywania żywności.
Ze względu na dużą zawartość krzemionki i wapnia pokrzywy wykorzystywane były do czyszczenia kotłów i naczyń.
Z nasion tłoczono olej o przyjemnym smaku, stosowany także do celów oświetleniowych.
W XVIII i XIX wieku przypisywano sokowi ze świeżych pokrzyw zdolność zmiękczania stali, w którym to celu rozżarzony metal kilkakrotnie w soku pokrzywowym gaszono.
Pszczelarze sadzili pokrzywę wokół pasiek, by w ten sposób utrzymać żaby z dala od uli.Chlorofil z liści używany jest jako zielony barwnik wykorzystywany w farmaceutyce, produkcji kosmetyków oraz w przemyśle spożywczym. Jeśli podczas farbowania wełny za pomocą pokrzywy użyty zostanie siarczan miedzi jako zaprawa (utrwalacz) – uzyska się barwę miękko szarozieloną. Jeśli wełna zaprawiona zostanie ałunem, kwasem winowym lub siarczanem żelaza – zabarwi się na szarozielono. Zaprawiona ałunem wełna farbowana korzeniem pokrzywy nabiera barwy żółtej. Liście i korzenie mogą służyć także do barwienia białych jajek odpowiednio na zielono i żółto. Przy barwieniu za pomocą korzeni trzeba ich posiekać 200 g i zagotować w wodzie z jajkami.Pokrzywa wykorzystywana jest do pielęgnowania urody. Z liści pokrzywy otrzymuje się chlorofil, a i b. Ma on szerokie zastosowanie w produkcji kremów, maseczek i toników. Kosmetyki z pokrzywy wykorzystywane są do pielęgnacji skóry i włosów skłonnych do przetłuszczania się. Regularne płukanie włosów roztworem uzyskanym z zalania 100 g posiekanych liści 0,5 l gorącej wody, do którego po ostudzeniu dodaje się 0,5 l 4% octu powoduje, że włosy nie wypadają, stają się elastyczne i lśniące. Pokrzywa pozwala też zwalczyć łupież. W przypadku niektórych osób o bardzo wrażliwej cerze, pokrzywa obecna w kosmetykach może powodować reakcję alergiczną.
Włókna pokrzyw są gładkie, mocne, miękkie i sprężyste, barwy szarobiałej. Długość włókien technicznych wynosi do 80 cm, przy czym włókna elementarne rzadko przekraczają 12 cm. Włókna otrzymywane są z łodyg z wydajnością od 8 do 12% (u odmian uprawnych od 13 do 16%). Pod wpływem roszenia lub obróbki chemicznej łatwo następuje kotonizacja i dlatego do obróbki we włókiennictwie stosuje się zwykle kotoninę. Jest ona trudnym surowcem do obróbki mechanicznej.
Pokrzywy jako surowiec włókienniczy kosi się w sierpniu i wrześniu – gdy pędy zaczynają więdnąć. Po parudniowym suszeniu opadają liście i łodygi powiązane w pęczki moczy się (należy przy tym nie dopuścić do ich gnicia). Po utłuczeniu i utarciu pędów wyczesuje się surową przędzę, która powinna być przechowywana w suchym pomieszczeniu. Do uzyskiwania włókien stosuje się obecnie zarówno metody mechaniczne i moczenie, jak i metody enzymatyczne i mikrobiologiczne.
Pokrzywy jako rośliny przędzalnicze opisywane były w XII wieku, ale tkaniny z nich znajdowane są w Europie na stanowiskach archeologicznych już z epoki brązu. Pokrzywy traktowane były jako rośliny włókniste mniejszej wartości, przy czym jednak wzrost ich zastosowania następował sukcesywnie do XVII wieku, po czym wyparte zostały przez jedwab i bawełnę. Według niektórych źródeł tkaniny z pokrzyw były cenione, a wyparte zostały przez tańsze materiały bawełniane. Powszechnie wykorzystywano włókna pokrzyw do produkcji szpagatu, lin i tkanin, zarówno grubych (żaglowych, workowych, namiotowych), jak i bieliźnianych. Rejon francuskiego miasta Angers słynął z wyrobu cenionych prześcieradeł z pokrzywy. W całości także z pokrzyw utkano mundury armii francuskich w czasie wojen napoleońskich. Obrusy i prześcieradła z pokrzyw stosowano m.in. w Szkocji i Tyrolu. Ponieważ włókna pokrzyw nie nasiąkają i nie gniją w wodzie, używane były do wyrobu sprzętu rybackiego. Jeszcze w XIX wieku wyrabiano z tych roślin tkaniny oraz sita do cedzenia miodu i przesiewania mąki. Pokrzywa wracała do łask w czasie kryzysów np. podczas I wojny światowej w państwach centralnych z powodu braku dostępu do cenniejszych surowców importowanych. Wyrabiano wówczas z pokrzywy nawet tkaniny ubraniowe, a w Berlinie działało Berlińskie Towarzystwo Uprawy Pokrzywy wypłacające premie pieniężne za uprawę tego gatunku. W efekcie w czasie I wojny światowej szybko rosła produkcja materiałów tekstylnych z pokrzyw, już w 1916 sięgając wydajności 2,7 tys. ton. Z tkanin z włókien pokrzyw szyto m.in. mundury armii niemieckiej. Później w okresie międzywojennym pokrzywy w znacznych ilościach eksportowane były z Niemiec do Wielkiej Brytanii. W czasie II wojny światowej w Niemczech i Austrii uprawiano pokrzywę na ok. 0,5 tys. ha. Od lat 30. do co najmniej 50. XX wieku także w Związku Radzieckim produkowano z pokrzywy powrozy i tkaniny opatrunkowe. W drugiej połowie XX i na początku XXI wieku w kilku instytutach badawczych wciąż utrzymywano klony pokrzyw o podwyższonej zawartości włókien i zwłaszcza na przełomie wieków zintensyfikowano prace badawcze nad ich technicznym wykorzystaniem. Wiodące znaczenie w tych badaniach mają instytucje badawcze z Niemiec, Austrii, Finlandii i Włoch.
Wraz z rosnącym popytem na produkty przyjazne środowisku rośnie współcześnie zainteresowanie tkaninami z pokrzyw, czyniąc ich produkcję ekonomicznie opłacalną. Tkaniny utkane z pokrzyw mają nieco połyskującą fakturę, są delikatniejsze od tkanin lnianych i mocniejsze niż bawełniane.Wyciąg wodny z pokrzyw (popularnie zwany „gnojówką z pokrzyw”) działa biostymulująco na inne rośliny ze względu na zawartość elicytorów. Zwiększa odporność roślin na atak owadów i grzybów chorobotwórczych, przyśpiesza wzrost roślin, a także aktywuje rozkład kompostu i odstrasza niektóre owady (mszyce, zwójkowate), a także roztocze. Preparat wykonuje się z pokrzyw zebranych przed kwitnieniem, zalanych w niemetalowym pojemniku niechlorowaną wodą o temperaturze pokojowej. Wywar należy napowietrzać (np. przez codzienne mieszanie) po czym, gdy przestanie wydzielać się gaz ciecz należy starannie odcedzić (szczątki roślinne w wyniku rozpadu gnilnego spowodowałyby wydzielanie nieprzyjemnego zapachu). Uzyskany płyn stosuje się do podlewania lub oprysków. Wywar z korzeni i kłączy pokrzyw ma działanie antygrzybowe (za sprawą lektyn), skuteczne w przypadku mączniaka jabłoni i szarej pleśni malin. Potwierdzono także antygrzybowe działanie wyciągów z pokrzywy na inne patogeny, w szczególności wobec Alternaria alternate i Rizoctonia solani.



W korzeniach pokrzywy zidentyfikowano lektyny, aglutyniny (w tym charakterystyczna dla pokrzywy tzw. Urtica dioica aglutynina = UDA), różnorodne polisacharydy (glukany, arabinogalaktan, związku glukozowo-galakturonowe) i sterole, w tym m.in. β-sitosterol, kwasy organiczne (glikolowy i glicerowy), lecytynę, woski i śluzy, sole mineralne (w tym krzemionkę), skopoletynę, lignany, kwasy tłuszczowe oraz znikome ilości monoterpenów, triterpenów, fenoli, tanin, kumaryn.
W liściach obecne są: flawonoidy, kwasy fenolowe, krzemowe i kwasy organiczne (np. pantotenowy), skopoletynę, znaczne ilości chlorofili (do 1%, przy czym chlorofil a w stosunku do chlorofilu b występuje w proporcji 3:1), dużo jest także β-karotenu (0,003%, do 50 mg% suchej masy), ksantofili (0,12%), protoporfiryn, witaminy C (0,1–0,6%), poza tym: triterpeny, sterole, oksylipiny, garbniki, glikokininy oraz 19% soli mineralnych, w tym szczególnie dużo potasu (42,8 g w kg suchej masy), wapnia, żelaza (1668 mg w 1 kg suchej masy), fosforu (5,5 g w 1 kg suchej masy). Wyróżniają się też wysoką koncentracją niektórych rzadkich pierwiastków, np. zawierają do 80 ppm tytanu (u innych roślin jest go zwykle ok. 1 ppm). Liście pokrzywy zawierają poza tym witaminę K, B2 oraz ślady olejku eterycznego (antofenu). We włoskach parzących znajduje się związek bliski kwasom żywicznym, acetylocholina, histamina, serotonina i śladowe ilości kwasu mrówkowego.
Suszone pędy pokrzyw zawierają 20,8% białek (w sianie białka strawne stanowią 10,8% masy), 2,5% tłuszczów, 18% celulozy i kilkanaście procent soli mineralnych.

Działanie toksyczne na skórę
Kontakt skóry z włoskami kłująco-parzącymi pokrzywy powoduje dermatozę – toksyczne zapalenie skóry określane w przypadku tego gatunku (także innych pokrzyw oraz roślin z rodzaju Laportea) mianem urticantia. Przejawia się ono uczuciem pieczenia, swędzenia i bólem oraz białymi grudkami i krostami o nieregularnym kształcie, na obrzeżach zaczerwienionych. Dolegliwości łagodzi pocieranie podrażnionego miejsca zgniecionymi liśćmi babki (Plantago), szałwii (Salvia), mięty (Mentha) lub szczawiu (Rumex) (według niektórych źródeł zwłaszcza szczawiu tępolistnego (R. obtusifolius), często towarzyszącego pokrzywie) ewentualnie posmarowanie oliwą. Według Pliniusza Starszego ten sam efekt daje użycie soku wyciśniętego właśnie z pokrzywy. Miejsc poparzonych nie należy przemywać wodą przez 2–3 dni, by nie wróciło dokuczliwe pieczenie. Pokrzywy przestają parzyć, jeśli zwiędną lub zostaną poddane obróbce cieplnej. W zależności od wrażliwości osobniczej stany zapalne u jednych osób mają przebieg bardzo ostry, bywają też ludzie niewrażliwi na poparzenia pokrzywami. Zwykle ból i swędzenie trwa do 10 minut.
Schorzenia o różnej etiologii, co prawda niezwiązanej z pokrzywą, ale objawiające się zmianami skórnymi podobnymi do oparzenia nią, określane są jako pokrzywka (urticaria).
Działanie toksyczne na organy wewnętrzne
Działanie drażniące dla nerek mają cystolity zawarte w starszych liściach pokrzyw. Według niektórych źródeł spożywanie surowych, świeżych roślin może też spowodować uszkodzenie wątroby.
Znaczenie alergologiczne
Pyłki pokrzyw zawierają bardzo małe ilości białek powodujących reakcje alergiczne u ludzi i ich znaczenie alergenne jest niewielkie, zwłaszcza w porównaniu z innymi przedstawicielami rodziny pokrzywowatych takich jak parietaria (Parietaria). Ze względu na rozpowszechnienie pokrzyw, długotrwałość pylenia i wytwarzanie wielkich ilości pyłku – jego stężenia w atmosferze są bardzo wysokie. Z tego powodu bywa pokrzywa zaliczana do najczęstszych przyczyn kataru siennego. W istocie jednak nie jest ona nigdy wyłączną przyczyną alergii – uczulonych na nią jest ok. 13% osób spośród chorujących już na zaawansowaną pyłkowicę.


Pokrzywa zwyczajna towarzysząc osadom ludzkim, boleśnie parząca i mająca wielorakie zastosowania nie mogła pozostawać ludziom obojętna – odgrywała istotną rolę w wierzeniach, obrzędowości i symbolice.
W mitologii rzymskiej pokrzywa była poświęcona Wenus i była traktowana jako afrodyzjak. Działać tak miały sproszkowane nasiona z miodem popijane winem. Juwenalis pisał, że także chłosta pokrzywami przywraca bogatym mężczyznom ochotę do życia. W wierzeniach germańskich gatunek odgrywał istotną rolę – poświęcony był skandynawskiemu Thorowi oraz południowogermańskiemu odpowiednikowi – Donarowi. Jako że byli oni władcami piorunów, pokrzywa miała chronić przed ich uderzeniami. Jeszcze w końcu XIX wieku Oskar Kolberg pisał, że także w polskiej tradycji ludowej chroniono domostwa podczas nawałnicy, burzy i grzmotów poprzez okadzanie ich święconymi wianeczkami z pokrzyw. Dla ochrony domów przed demonami zawieszano wiązki pokrzyw w noc świętojańską. W tym też czasie okadzano krowy pokrzywami, by ustrzec je przed wiedźmami i innym złem. Wierzono poza tym, że liść pokrzywy włożony pod podeszwę do buta chroni przed „zmordowaniem w tańcu i chodzeniu dalekim”. Pokrzywa miała także zapewnić narodziny męskiego potomka, o ile mąż w tajemnicy przed żoną umieścił pod jej łożem wiązkę pokrzyw zerwaną w pełnym słońcu.
W Starym Testamencie pokrzywa pojawia się jako uosobienie chwastów porastających rolę próżniaka i winnicę głupca. Albert Wielki przypisywał jej ochronę przed czarami, strachami i złym mocom. W średniowieczu roślina sama jednak miała ogromne znaczenie magiczne. Wiązka pokrzyw pod łóżkiem chorego miała zapewnić mu uzdrowienie, a noszona chroniła przed złym spojrzeniem. Dla wypędzenia złych mocy i ochrony przed diabłem i duchami smarowano ciało kremami i maściami z pokrzyw. Podobne moce przypisywane są także pokrzywie we współczesnych zbiorach wiedzy magicznej, gdzie zalecana jest do noszenia jako amulet oraz ochrony domostw przed złem. W Meksyku kąpiele z pokrzywą uważane są za skutecznie oczyszczające od złego ze względu na „drapieżność” tej rośliny.
Pokrzywy święcono podczas Bożego Ciała i podczas dnia Matki Boskiej Zielnej. Na Kresach Wschodnich na polach zasianych zbożem smagano pokrzywami dziewczęta, by zapewnić urodzaj.
W Prusach wiązkę pokrzyw podrzucano 1 maja w oknach dziewcząt, których obyczaje chciano w ten sposób potępić jako nazbyt lekkie (szanowanym i lubianym tego dnia wręczano konwalie). Pokrzywy wręczano także zrywając związek.
Biały liść pokrzywy widnieje na herbie Szlezwika-Holsztynu, gdzie symbolizuje historyczną krainę Holsztyn.
Zaznacza swą obecność pokrzywa także w sztuce. Victor Hugo wielbi ją w jednym z poematów cyklu Kontemplacje oraz wychwala jej walory w Nędznikach. Pokrzywy odgrywają ważną rolę w baśni Hansa Christiana Andersena – Dzikie łabędzie. Są one tam materiałem włókienniczym, którego pozyskanie wiąże się z cierpieniem, będącym zapłatą za magiczne właściwości.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-01 22:53:39]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=56775180. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Guylaine Goulfier: Pokrzywa w ogrodzie i kuchni. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2011, s. 8–12. ISBN 978-83-7243-869-0.
  • Julia Popowska-Drojecka, Marek Muszytowski, Bolesław Rutkowski. Was the famous astronomer Copernicus also a nephrologist. „Journal of Nephrology”. 24 Suppl 17, s. 33–36, 2011-05-24. DOI: 10.5301/JN.2011.6459. ISSN 1121-8428. PMID: 21614777 (ang.). 
  • Eliza Lamer-Zarawska, Barbara Kowal-Gierczak, Jan Niedworok (red.): Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 220. ISBN 978-83-200-3401-1. OCLC 750093865. (pol.)
  • Maximilian Weigend: Urtica dioica subsp. cypria, with a re-evaluation of the U. dioica group (Urticaceae) in western Asia (ang.). W: Willdenowia 36 [on-line]. 2006. s. 811–822. [dostęp 2012-01-20].
  • W. Olechnowicz-Stępień, E. Lamer-Zarawska: Rośliny lecznicze stosowane u dzieci. Wyd. III poprawione i uzupełnione. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1992, s. 261. ISBN 83-200-1594-4.
  • Henryk Różański: Pokrzywa – Urtica w fitoterapii (pol.). 2007. [dostęp 2012-01-21].
  • H. Ozkol, D. Musa, Y. Tuluce, I. Koyuncu. Ameliorative influence of Urtica dioica L against cisplatin-induced toxicity in mice bearing Ehrlich ascites carcinoma. „Drug and chemical toxicology”, wrzesień 2011. DOI: 10.3109/01480545.2011.598531. ISSN 1525-6014. PMID: 21939360 (ang.). 
  • Laure Chevalier, Christophe Desbuquois, Joseph Le Lannic, Maryvonne Charrier. Poaceae in the natural diet of the snail Helix aspersa Müller (Gastropoda, Pulmonata). „Comptes Rendus de l’Académie des Sciences – Series III – Sciences de la Vie”. 324 (11), s. 979–987, listopad 2001. Académie des Sciences. Elsevier Masson SAS. DOI: 10.1016/S0764-4469(01)01382-8. PMID: 11725705 (ang.). 
  • Wood Powell Anderson: Perennial weeds: characteristics and identification of selected herbaceous species. Ames, Iowa: Iowa State University Press, 1999, s. 175–182.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • J.E. Chrubasik, B.D. Roufogalis, H. Wagner, S.A. Chrubasik. A comprehensive review on nettle effect and efficacy profiles, Part I: herba urticae. „Phytomedicine”. 14 (6), s. 423–435, Jun 2007. DOI: 10.1016/j.phymed.2007.03.004. PMID: 17493795. 
  • Urtica (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-12-28].
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 92.
  • Oskar Kolberg, Julian Krzyżanowski, Józef Burszta: Dzieła wszystkie: Chełmskie. Polskie Tow. Ludoznawcze, 1891, s. 193.
  • Marian Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970, s. 322.
  • Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  • Adam Paluch: Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1984, s. 45–47.
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 168–169. ISBN 83-904633-6-9.
  • Guylaine Goulfier: Pokrzywa w ogrodzie i kuchni. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2011, s. 24–45. ISBN 978-83-7243-869-0.
  • Utility of nettles. „The Lamp”. 4, 7, s. 87, 1852. Thomas Earnshaw Bradley (ang.). 
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985, s. 87. ISBN 83-09-00682-9.
  • Wiesław Gliński, Wojciech Silny, Magdalena Czarnecka-Operacz, Marek Jutel, Tadeusz Płusa, Waldemar Placek. Postępowanie diagnostyczno-lecznicze w pokrzywce. Konsensus zespołu specjalistów w dziedzinie dermatologii i wenerologii oraz alergologii. „Przewodnik Lekarza”. 3, s. 14–24, 2007 (pol.). 
  • Hans Christian Andersen: Dzikie łabędzie. Wikiźródła.
  • Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2011, s. 185. ISBN 978-83-7073-514-2.
  • D. Aichele, M. Golte-Bechtle: Jaki to kwiat?. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 364. ISBN 83-09-00687-X.
  • Paweł Pastok: Kompendium leków naturalnych. Warszawa: Medyk, 2000, s. 181. ISBN 83-87340-42-1.
  • Teresa Lewkowicz-Mosiej: Rośliny lecznicze. Warszawa: Świat Książki, 2012, s. 256. ISBN 978-83-7799557-0.
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze i przemysłowe: Klucz do oznaczania. Warszawa: Wydawnictwo Rynku Wewnętrznego „Libra”, 1990, s. 375. ISBN 83-85005-41-2.
  • Urtica dioica (ang.). W: pollen.info [on-line]. S.Jäger. [dostęp 2012-01-17].
  • Krystyna Falińska: Ekologia roślin. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 388. ISBN 83-01-14222-7.
  • Laura Bacci, Sara Di Lonardo, Lorenzo Albanese, Giorgio Mastromei, Brunella Perito. Effect of different extraction methods on fiber quality of nettle (Urtica dioica L.). . 81, s. 827–837, 2011. DOI: 10.1177/0040517510391698 (ang.). 
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 59–60. ISBN 83-09-00678-0.
  • P. Czikow, J. Łaptiew: Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1987, s. 272–274. ISBN 83-09-00523-7.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom III. Warszawa: Drukarnia Xięży Piiarów, 1811, s. 146–147.
  • Brännässla (ang.). W: Den virtuella floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2012-01-02].
  • Reena Aggarwal. Nettle fiber. An eco friendly fiber. „Science Tech Entrepreneur Ezine”, 2011. Technology Innovation Management and Entrepreneurship Information Service (ang.). 
  • Stefan i Olga Kłosiewicz: Przyroda w polskiej tradycji. Warszawa: Muza SA, 2011, s. 188–190. ISBN 978-83-7495-973-5.
  • Lesley Bremness: Wielka Księga Ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 214. ISBN 83-85231-24-2.
  • Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VI. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2002, s. 1176. ISBN 83-88157-18-3.
  • Z. Genc, A. Yarat, T. Tunali-Akbay, G. Sener i inni. The effect of stinging nettle (Urtica dioica) seed oil on experimental colitis in rats. „Journal of medicinal food”. 14 (12), s. 1554–1561, grudzień 2011. DOI: 10.1089/jmf.2011.0028. ISSN 1096-620X. PMID: 21861725 (ang.). 
  • Immunofort na Lekinatury.pl, www.lekinatury.pl [dostęp 2016-11-22] .
  • Lesley Bremness: Wielka Księga Ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 246. ISBN 83-85231-24-2.
  • Witold Poprzecki: Ziołolecznictwo. Warszawa: Spółdzielcza Agencja Reklamowa SPAR, 1989, s. 158–160. ISBN 83-00-02498-0.
  • Taxon: Urtica dioica. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service, Beltsville Area. [dostęp 2011-12-28].
  • Comittee on herbal medicinal products: Assessment report on Urtica dioica L., Urtica urens L., their hybrids or their mixtures, radix (ang.). European Medicines Agency, 2009. [dostęp 2012-01-20].
  • John Emsley: Nature’s Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford: Oxford University Press, 2001, s. 451–453. ISBN 0-19-850341-5.
  • Jennifer H. Carey: Urtica dioica (ang.). W: Fire Effects Information System [on-line]. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory. [dostęp 2012-01-16].
  • Nettle (Urtica dioica) (ang.). W: Tropical Plant Database [on-line]. [dostęp 2012-01-20].
  • Elżbieta Kłoszewska: Użytkowanie dziko rosnących roślin przez ludność wiejską okolic Puszczy Knyszyńskiej. W: Andrzej Czerwiński: Puszcza Knyszyńska Monografia Przyrodnicza. Supraśl: Zespół Parków Krajobrazowych w Supraślu, 1995, s. 430.
  • Hadizadeh I, Peivastegan B, Kolahi M. Antifungal activity of nettle (Urtica dioica L.), colocynth (Citrullus colocynthis L. Schrad), oleander (Nerium oleander L.) and konar (Ziziphus spina-christi L.) extracts on plants pathogenic fungi. „Pak J Biol Sci.”. 12, 1, 2009. PMID: 19579919 (ang.). 
  • Jan Marek Matuszkiewicz: Zespoły leśne Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13401-1.
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950.
  • Urofort na Lekinatury.pl, www.lekinatury.pl [dostęp 2016-11-22] .
  • C. Randall, K. Meethan, H. Randall, F. Dobbs. Nettle sting of Urtica dioica for joint pain-an exploratory study of this complementary therapy. „Complement Ther Med”. 7 (3), s. 126–131, Sep 1999. PMID: 10581821. 
  • Karol Kaniewski, Zofia Załęska: Surowce roślinne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 95.
  • Lansdown, R: Urtica kioviensis (ang.). W: IUCN Red List of Threatened Species. Version 2011.2. [on-line]. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. [dostęp 2012-01-13].
  • Bohumir Hlava, Frantisek Stary, Frantisek Pospisil: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 226. ISBN 83-09-00765-5.
  • Urtica dioica (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-01-02].
  • Dietrich Frohne: Leksykon roślin leczniczych. Wrocław: MedPharm Polska, 2010, s. 517-519. ISBN 978-83-60466-40-7.
  • J.E. Chrubasik, B.D. Roufogalis, H. Wagner, S. Chrubasik. A comprehensive review on the stinging nettle effect and efficacy profiles. Part II: urticae radix. „Phytomedicine”. 14 (7–8), s. 568–579, Aug 2007. DOI: 10.1016/j.phymed.2007.03.014. PMID: 17509841. 
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 105. ISBN 83-01-14342-8.
  • Lesley Bremness: Wielka Księga Ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 278. ISBN 83-85231-24-2.
  • C. Randall, H. Randall, F. Dobbs, C. Hutton i inni. Randomized controlled trial of nettle sting for treatment of base-of-thumb pain. „J R Soc Med”. 93 (6), s. 305–309, Jun 2000. PMID: 10911825. 
  • Kenneth Taylor. Biological Flora of the British Isles: Urtica dioica L.. „Journal of Ecology”. 97, 6, s. 1436-1458, 2009. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2009.01575.x. 
  • Two more nettle beer recipes including a stronger nettle beer. W: The urban guide to becoming self sufficient ‘ish’ [on-line]. Selfsufficientish.com. [dostęp 2010-07-05].
  • Stanisław Włodarczyk: Botanika łąkarska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 92–94. ISBN 83-09-00163-0.
  • W. Szafer, S. Kulczyński, B. Pawłowski: Rośliny Polskie. Lwów – Warszawa: Książnica – Atlas, 1924.
  • Łukasz Łuczaj, Wojciech M. Szymański. Wild vascular plants gathered for consumption in the Polish countryside: a review. „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine”. 3, s. 17, 2007. DOI: 10.1186/1746-4269-3-17. PMID: 17433114 (ang.). 
  • Wiesław Mulenko, Tomasz Majewski, Małgorzata Ruszkiewicz-Michalska: A preliminary checklist of micromycetes in Poland. Wstępna lista grzybów mikroskopijnych Polski. Kraków: W. Szafer. Institute of Botany, PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-75-4.
  • P.F. Wareing, I.D.J. Philips: Wzrost i różnicowanie się roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 548. ISBN 83-01-05501-4.
  • Jisaburo Ohwi: Flora of Japan. Tokio: National Science Museum, 1965, s. 4.
  • Jan Kornaś, Anna Medwecka-Kornaś: Geografia roślin. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 479. ISBN 83-01-13782-7.
  • Urtica dioica (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-12-28].
  • Wojciech Kostowski, Zbigniew S. Herman: Farmakologia – podstawy farmakoterapii: podręcznik dla studentów medycyny i lekarzy. Wyd. 3 poprawione i uzupełnione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006, s. 1569. ISBN 83-200-3352-7.
  • Stanisław Dowgielewicz: Roślinne surowce włókiennicze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1954, s. 209–211.
  • Ursel Bühring: Wszystko o ziołach. Warszawa: Świat Książki, 2010, s. 250–253. ISBN 978-83-247-1364-6.
  • Lidia Antkowiak: Rośliny lecznicze. Poznań: Wydawnictwo AR w Poznaniu, 1998, s. 155–156. ISBN 83-7160-146-8.
  • Matthew Biggs, Jekka McVicar, Bob Flowerdew: Wielka księga warzyw, ziół i owoców. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 381–382. ISBN 83-11-10578-2.
  • C. Stace, R. van der Meijden (ed.) & I. de Kort (ed.): Urtica dioica L. subspecies galeopsifolia (ang.). W: Interactive Flora of NW Europe [on-line]. [dostęp 2012-01-14].
  • Steven R. Bozarth: Classification of opal phytoliths formed in selected dicotyledons native to the Great Plains. W: Susan C. Mulholland: Phytolith systematics: Emerging issue. Nowy Jork: Plenum Press, 1992, s. 193–214. ISBN 0-306-44208-6.
  • Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 256. ISBN 83-200-0419-5.
  • Piotr Rapiejko: Pyłek pokrzywy (pol.). W: Medycyna praktyczna [on-line]. [dostęp 2012-01-16].
  • Marian Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970, s. 116.
  • Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VIII. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2008, s. 3491. ISBN 978-8388157-53-0.
  • Stanisław Kohlmünzer: Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. V unowocześnione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2003, s. 669. ISBN 83-200-2846-9.
  • Urtica dioica (ang.). W: Crop Compendium [on-line]. Bayer CropScience. [dostęp 2012-01-17].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996. ISBN 83-05-12868-7.
  • Guylaine Goulfier: Pokrzywa w ogrodzie i kuchni. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2011, s. 66–71. ISBN 978-83-7243-869-0.
  • COLFARM: Pokrzywa (pol.). www.znamlek.pl. [dostęp 2015-07-16].
  • M. Grieve: Nettles (ang.). W: A Modern Herbal [on-line]. Botanical.com. [dostęp 2012-01-17].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Ana Maria Vega-Maray, Delia Fernandez-Gonzalez, Rosa Valencia-Barrera, Maria Suarez-Cervera. Allergenic proteins in Urtica dioica, a member of the Urticaceae allergenic family. „Ann Allergy Asthma Immunol.”. 97, s. 343–349, 2006 (ang.). 
  • C.R. Vogl and A. Hartl. Production and processing of organically grown fiber nettle (Urtica dioica L.) and its potential use in the natural textile industry: A review. „American Journal of Alternative Agriculture”. 18, 3, s. 119–128, 2003. DOI: 10.1079/AJAA200242 (ang.). 
  • W. Bond, G. Davies, R. Turner: The biology and non-chemical control of Common Nettle (Urtica dioica L.) (ang.). gardenorganic.org, 2007. [dostęp 2012-02-02].
  • J. Nizio-Mąsior. Znaczenie alergologiczne pyłku pokrzywy. „Alergologia Współczesna”. 1, 12, s. 25–27, 2003 (pol.). 
  • Malcolm Storey: Urtica dioica L. (Common Nettle) (ang.). BioInfo.org. [dostęp 2012-01-21].
  • Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986, s. 246. ISBN 83-02-00607-6.
  • F. Činčura, V. Feráková, J. Májovský, L. Šomšak, J. Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 140. ISBN 83-09-01473-2.
  • Bogumił Pawłowski: Flora Tatr. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 201.
  • Scott Cunningham: Encyklopedia magicznych roślin. Białystok: Studio Astropsychologii, 2009, s. 220. ISBN 978-83-7377-352-3.
  • Piotr Rapiejko, Agnieszka Lipiec: Pyłek roślin jako aeroalergen (pol.). pollen.info, 2003. [dostęp 2012-02-08].
  • Bożena Bełdowska, Joanna Guzewska: Rośliny lecznicze – opis, zbiór, zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 151–153. ISBN 83-202-0489-5.
  • Urtica dioica (ang.). W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2012-01-12].
  • Guylaine Goulfier: Pokrzywa w ogrodzie i kuchni. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2011, s. 73–77. ISBN 978-83-7243-869-0.
  • Lesley Bremness: Wielka Księga Ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 199. ISBN 83-85231-24-2.
  • Stevens P.F: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-19].
  • Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 301–304. ISBN 83-202-0472-0.
  • Urtica platyphylla (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-02-02].
  • Masa Hojnik, Mojca Skerget, Zeljko Knez. Isolation of chlorophylls from stinging nettle (Urtica dioica L.). „Separation and Puryfication Technology”. 57, s. 37–46, 2007 (ang.). 
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 808–809.
  • Teresa Lewkowicz-Mosiej: Zioła naszych kresów. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003, s. 115–117. ISBN 83-7377-013-5.
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • czerwiec
      • lipiec
      • sierpień
      • wrzesień
      • październik
    • kwiatostan
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • wyższa od człowieka (> 200 cm)
    • wygląd łodygi
      • łodyga czterokanciasta
      • łodyga gałęzista
      • łodyga owłosiona
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście sercowate
      • liście jajowate
      • liście lancetowate
      • liście wąskie i wydłużone
      • liście równowąske
    • ustawienie liści
      • naprzeciwległe
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • suche
        • orzechy
  • ogólne
    • krzew
    • roślina lecznicza
    • roślina jadalna
    • roślina barwierska
    • roślina ekspansywna
    • chwast
    • roślina użytkowa
    • bylina
    • roślina pyłkodajna
    • roślina żywicielska
    • roślina kosmetyczna
    • Surowiec zielarski
    • gatunek synantropijny
    • trawa
    • roślina azotolubna
    • kultywar
    • warzywo
    • tworzy mieszańce
  • siedlisko
    • Bory mieszane
    • Wilgotne lasy i zarośla
    • Pastwiska
    • Buczyny
    • Grądy
    • tereny podmokłe
    • miejsca nasłonecznione
    • Szuwary
    • zarośla
    • zręby
    • wilgotne lasy
    • Tatry