Orzesznik jadalny Carya illinoinensis

Orzesznik jadalny, orzesznik pekanowy, orzesznik owocowy (Carya illinoinensis (Wangenh.) K.Koch), zwany także pekanem – gatunek drzewa należącego do rodziny orzechowatych. Naturalnie występuje w Ameryce Północnej, w Stanach Zjednoczonych od południowej części stanów Iowa, Illinois i Indiany do Georgii, Alabamy, Missisipi, Luizjany, Teksasu, Oklahomy i Arkansas na południu oraz w zachodniej części Kentucky, Północnej Karoliny i wschodniej części Tennessee, a także w Meksyku od stanów Coahuila na północy do Jalisco i Veracruz na południu. Angielskie słowo pecan pochodzi z języka Indian Algonkinów i oznacza "orzech zbyt twardy do zgniecenia dłonią" lub – szerzej – "coś do zmiażdżenia tylko narzędziem". Pierwszy w Europie opis orzesznika jadalnego poznano w XVI wieku dzięki hiszpańskiemu podróżnikowi i odkrywcy Álvar Núñez Cabeza de Vaca, a Hiszpanie w następnych latach stopniowo introdukowali ten gatunek do południowej Europy, a następnie Afryki i Azji. W Polsce gatunek niezwykle rzadko spotykany, głównie ze względu na wysoką wrażliwość na mróz. Sporadycznie sadzony bywa w ogrodach botanicznych lub arboretach, jednak po kilku latach zwykle przemarza. Sadzony na Wyspach Brytyjskich, także słabo rośnie .

Pąki wydłużone, długości 6–12 mm, żółtobrązowe, okryte owłosionymi łuskami. Pąki kątowe okryte są łuskami zrośniętymi kapturkowato. Pokrój długowieczne drzewo liściaste o przeciętnej wysokości 20–40 m. Maksymalna wysokość do jakiej dorasta drzewo w zależności od autora wynosi 40 m, 44 m, 50 m, czy też nawet 52 m i 54 m (jest najwyższym gatunkiem orzesznika). Pień i konary są smukłe. Typowa korona jest kopulasta, ma 12–23 m rozpiętości z wyraźnym kilkumetrowym pniem (2–5 m). Pień osiąga do 180 cm średnicy. Pędy młode pędy są brązowe i owłosione. Z czasem niekiedy łysieją i stają się błyszczące. Liście liście nieparzystopierzaste o długości 40–70 cm, z ogonkiem długości 4–8 cm. Są zmienne, złożone z (9)11–15(17) listków o długich wierzchołkach. Pojedynczy listek ma najczęściej eliptyczny lub jajowato-lancetowaty kształt, 5–12 cm długości i 2–6 cm szerokości. Niższe listki często są nieco odchylone do tyłu. Od spodu są drobno owłosione. Listki osadzone są na krótkich ogonkach (długości od 0 do 25 mm), co jest charakterystyczne dla tego gatunku. Liście nie są ciemnozielone przez cały sezon, mają wyraźnie rozjaśnioną barwę, jesienią przebarwiają się na żółtozielony, a później słomkowy lub lekko pomarańczowy kolor. Kwiaty są rozdzielnopłciowe lecz jednopienne. Siedzące kwiaty męskie wyrastają na osi kotków o długości od 8 do 18 cm, zebranych po kilka do kilkunastu. Oś kwiatostanów okryta jest włoskami gruczołowymi, a same pylniki są z rzadka owłosione. Kwiaty żeńskie zebrane są po 3–6 sztuk w kłosy na szczytach pędów. Owoce mogą być różnego kształtu w zależności od odmiany, od prawie okrągłych przez beczułkowate do silnie wydłużonych. Najczęściej są owalne o długości od 2,6 do 6 cm (czasem do 8 cm) i szerokości od 1,5 do 3 cm. Pokryte początkowo jasnozieloną okrywą, później brunatniejącą, o grubości 3–4 mm, pękającą po dojrzeniu na 4–5 części, których granice wyraźnie zaznaczone są bruzdami. Jest to owoc rzekomy – nibypestkowiec. Zewnętrzna, mięsista warstwa owocni powstaje z okrywy (involucrum) i otacza owoc właściwy, którym jest orzech. Po odpadnięciu okrywy widoczna jest gładka, błyszcząca łupina orzecha o barwie brązowej z delikatnymi jaśniejszymi smużkami. Nasiono (jądro orzecha) jest jadalne, brązowe, podobne do jądra orzecha włoskiego, lecz mniej pofałdowane i bardziej wydłużone, uchodzące za jedno z najsmaczniejszych (w każdym razie najsmaczniejsze wśród przedstawicieli rodzaju orzesznik).

Biologia i występowanie


Rozwój
Roślina wieloletnia. Kwitnie w maju i kwiaty są wiatropylne. Owocowanie trwa do listopada.
Siedlisko
Najlepiej rośnie na głębokich, żyznych glebach w dolinach rzek – wzdłuż brzegów i na terasach zalewowych. Występuje na terenach nizinnych, zwykle do 600 m n.p.m., rzadko do 1000 m n.p.m. Minimalna miąższość gleb dla dobrego plonowania wynosi około 60 cm, a głębokość wód gruntowych poniżej 75 cm. Roślina wymaga gleb przepuszczalnych, żyznych i bogatych w próchnicę. Optymalny odczyn gleby powinien być obojętny lub lekko zasadowy, a stanowisko słoneczne lub półcieniste. Gatunek jest bardziej wrażliwy na mróz niż częściej w Polsce spotykany orzesznik pięciolistkowy. Według różnych źródeł minimalna temperatura niepowodująca uszkodzeń zawiera się w przedziale pomiędzy –12° a –20 °C. Według klasyfikacji mrozoodporności USDA zaleca się uprawę tego gatunku w strefach 6b–11.


Podstawowymi związkami chemicznymi, stanowiącymi materiał zapasowy owocu, są tłuszcze (około 70%), w tym około 90% stanowią nienasycone kwasy tłuszczowe. Pekany zawierają ponadto 9% białek, 10% błonnika i 4% innych węglowodanów, około 5% wody oraz inne substancje, z których na szczególne podkreślenie zasługuje witamina E (obecna w dużej ilości) i kwas elagowy. Wyżej podane zawartości odnoszą się do owoców znajdujących się w stadium dojrzałości konsumpcyjnej i po niezbędnym wysuszeniu ich po zbiorze.
Owoce pekana wyróżniają się także dużą zawartością antyoksydantów, największą spośród uprawianych przedstawicieli z rodziny orzechowatych. Antyoksydanty umożliwiają redukcję cholesterolu frakcji LDL w organizmie. Badanie zdolności pochłaniania wolnych rodników nadtlenkowych – (ORAC) przez substancje zawarte w owocach pekana dowodzi, iż 100 g tego produktu charakteryzuje się równowartością ponad 17 tys. μmol TE/100 g potencjału antyoksydacyjnego. Spośród najpopularniejszych na rynku 10 gatunków orzechów pekany zawierają największą ilość polifenoli oraz mają najwyższą wartość pojemności antyoksydacyjnej.
Ze względu na skład chemiczny pekany są zalecane przez dietetyków i organizacje konsumenckie. Ponieważ orzechy te są bogatym źródłem witaminy E i przeciwutleniaczy, pomagają zapobiegać chorobom cywilizacyjnym, takim jak: nadciśnienie tętnicze, nadwaga, rak piersi, prostaty i wielu innym.


Jest to jeden z ważniejszych gatunków uprawnych w Stanach Zjednoczonych, które są największym producentem pekanów na świecie. Oprócz tego kraju znaczącymi producentami są: Meksyk, Australia, Izrael, Republika Południowej Afryki oraz w mniejszym stopniu Chiny i Argentyna. W USA średnioroczna produkcja wynosi od 150–200 tys. ton rocznie, a najwięcej orzechów produkowanych jest w stanie Georgia (około 40% produkcji USA), następnie w Nowym Meksyku, Teksasie, Arizonie i Oklahomie. Znanych jest ponad 1000 odmian uprawnych, spośród których za szczególnie cenne uznaje się wysoko plonujące i odporne na najgroźniejszą chorobę – parcha. Poza uprawą w celach produkcyjnych gatunek bywa sadzony jako okazałe drzewo ozdobne, zalecane zwłaszcza na rozległych terenach zielonych.Surowiec drzewny. Drewno pekana cenione ze względu na jego twardość. Ma zastosowanie w produkcji mebli i podłóg, kiedyś również elementów broni. Ze względu na aromat wydzielający się przy paleniu było i jest czasem stosowane do wędzenia mięsa.
Roślina jadalna. Orzechy są spożywane zarówno na surowo, jak i po przetworzeniu. Są jednym z najpopularniejszych składników słodkich deserów w południowych i środkowych stanach USA. Mają charakterystyczny masłowaty posmak i aromat. Stanowią podstawowy składnik słynnych pralinek z Nowego Orleanu, a także ciasta pekanowego (ang. pecan pie) popularnego w środkowo-zachodniej części USA.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-15 00:26:28]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57463630. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Benton Storey: Pecans as A Health Food (ang.). Texas A&M AgriLife Extension Service. [dostęp 2009-02-26].
  • Harvesting, Handling, & Grading (ang.). Alabama Pecan Growers. [dostęp 2014-03-05].
  • Michael Hall: Pecan Weevil (ang.). Louisiana State University Agricultural Center. [dostęp 2014-03-24].
  • Marvin Leonard Wells, Timothy Branner Brenneman: Commercial Pecan Spray Guide 2014 (ang.). University of Georgia, College of Agricultural and Environmental Sciences. [dostęp 2014-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-05)].
  • Carya illinoinensis. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-03-13].
  • Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods – 2007, USDA ORAC Values 2007 (ang.). [dostęp 21-03-2104].
  • Scott Landgraf: You May be Surprised by the Health Aspects of Pecans (ang.). The Samuel Roberts Noble Foundation. [dostęp 2009-02-26].
  • Carya illinoinensis. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-03-13].
  • Michael A. Dirr: Dirr's Trees and Shrubs for Warm Climates. Portland, Oregon: Timber Press, 2002. ISBN 0-88192-525-X.
  • Pecan Planting & Fertilization (ang.). [dostęp 25.02.2009].
  • Noncitrus Fruits and Nuts 2008 Preliminary Summary USDA (ang.). [dostęp 27.04.2010].
  • Flora of North America (ang.). [dostęp 2009-02-17].
  • Heath and Nurition (ang.). Georgia Pecan Commission. [dostęp 21.02.2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-17)].
  • Lenny Wells: Establishing A Pecan Orchard (ang.). University of Georgia, College of Agricultural and Environmental Sciences. [dostęp 5 marca 2014].
  • Kenneth J. Kingsley: The Pecan Orchard as a Riparian Ecosystem (ang.). North American Riparian Conference on Riparian Ecosystems and their Management. Univ. of Arizona, Tucson, April 16-18, 1985. [dostęp 2014-03-24].
  • National Nutrient Database for Standard Reference, Release 26 (ang.). Agricultural Research Service Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych. [dostęp 21-03-2104].
  • Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. C. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 55. ISBN 83-01-11074-0.
  • David A. Sibley: The Sibley – Guide to trees. New York: A. A. Knopf, 2009. ISBN 978-0-375-41519-7.
  • Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 174. ISBN 978-83-7073-643-9.
  • Lenny Wells: Budding and Grafting of Pecan (ang.). University of Georgia, College of Agricultural and Environmental Sciences. [dostęp 5 marca 2014].
  • McAlister D. Maxwell: Effectiveness Of Squirrel Fencing For Protecting Pecan Groves (ang.). Great Plains Wildlife Damage Control Workshop, University of Nebraska – Lincoln. [dostęp 2014-03-24].
  • Natalie P. Goldberg: Pecan Diseases and Their Control (ang.). [dostęp 2009-02-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-01-09)].
  • Lenny Wells, Patrick Conner: Pecan Varieties for Georgia Orchards (ang.). University of Georgia, College of Agricultural and Environmental Sciences. [dostęp 5 marca 2014].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-08].
  • Monte Nesbitt Lenny Wells: Estimation of Pecan Tree Value (ang.). University of Georgia, College of Agricultural and Environmental Sciences. [dostęp 2009-02-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-06-10)].
  • Tedra: Words to the Wise: Pecan (ang.). [dostęp 2009-03-02].
  • Tabela zapylaczy dla odmian orzesznika (ang.). [dostęp 22.02.2009].
  • Secans still #1 for antioxidants (ang.). [dostęp 21.02.2009].
  • Texas Pecan Growers Association (ang.). [dostęp 2009-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-20)].
  • Germplasm Resources Information Network (ang.). [dostęp 2009-02-15].
  • Old fashoned pies and pralines (ang.). [dostęp 2009-02-21].
  • Carya illinoinensis (Wangenh.) K.Koch (ang.). The Plant List. [dostęp 11 maja 2016].
  • C-Y O.Chen, J B Blumberg: Phytochemical composition of nuts (ang.). Asia Pac J Clin Nutr 2008;17 (S1):329-332. [dostęp 21-03-2104].
  • Pecan General Culture (ang.). [dostęp 22.02.2009].
  • Internetowa Baza Roślin (pol.).
  • Carya illinoinensis. W: Plant Finder [on-line]. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2014-03-13].
  • Ernie Wasson (Chef Consultant): The Complete Encyclopedia of Trees. San Diego: Thunder Bay Press, 2003. ISBN 1-59223-055-5.
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • maj
    • kwiatostan
      • groniasty
        • prosty
          • kłos
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • wyższa od człowieka (> 200 cm)
    • wygląd łodygi
      • łodyga owłosiona
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
      • liście lancetowate
  • ogólne
    • drzewo
    • roślina jadalna
    • roślina ozdobna
    • chwast
    • roślina użytkowa
    • roślina pyłkodajna
  • cechy owoców
    • kolor owoców
      • zielone
      • brązowe
    • powierzchnia owocu
      • gładka
      • owłosiona
    • rodzaj owoców
      • mięsiste
        • pestkowiec
      • owoc pozorny
  • siedlisko
    • ugory