Kąkol polny Agrostemma githago

Kąkol polny (Agrostemma githago L.) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych. Pochodzi z zachodniej i środkowej Azji, południowej Europy i północnej Afryki. Został szeroko rozprzestrzeniony wraz z uprawami zbóż, w których rośnie jako chwast. W przeszłości był pospolity i problematyczny jako roślina trująca (powodował masowe zatrucia). Współcześnie staje się coraz rzadszy i wymaga ochrony dla zachowania. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna. W przeszłości wykorzystywany był także w ziołolecznictwie ludowym i odgrywał pewną rolę w obrzędowości ludowej.

Pokrój roślina zielna o łodydze prosto wzniesionej, mocnej, pojedynczej lub rozgałęziającej się, osiągającej od 5 do 150 cm wysokości (najczęściej 30–80 cm). Cała roślina jest przylegająco i miękko owłosiona długimi i krótkimi, białymi włoskami. Z powodu owłosienia ma szarozielony kolor. Korzeń jest wrzecionowaty, silnie rozgałęziony i osiąga podobną długość jak pęd nadziemny. Liście ulistnienie naprzeciwległe, liście bez przylistków, zrośnięte nasadami, równowąskolancetowate i na końcach zaostrzone. Osiągają 5–13 cm długości i 0,2–1 cm szerokości. Mają wyraźną centralną wiązkę przewodzącą. Liście odchylone są od łodygi pod kątem ostrym, małym zwłaszcza w przypadku roślin rosnących w dużych zagęszczeniach, przez co upodabniają się bardzo do zbóż. Kwiaty wyrastają pojedynczo tylko na szczytach łodyg i z kątów liści na szypułkach o długości zwykle 3–10 cm. W sumie na jednej roślinie zwykle jest ich od 1 do 10, najczęściej 2–3, ale czasem nawet ponad 50. Kielich trwały, owłosiony, 10-nerwowy, składający się z walcowato-jajowatej rurki o długości ok. 2 cm i 5 zielonych, trójkątnych ząbków o długości do 3–5 cm (dłuższych od płatków). Ząbki kielicha wydłużają się jeszcze podczas owocowania. Koronę tworzy 5 wolnych płatków o barwie od czerwonej do purpurowoliliowej (fioletoworóżowej), u nasady białych z długim paznokciem, bez przykoronka. Paznokieć w dole wzmocniony jest dwoma podłużnymi listewkami. Płatki korony są krótsze od działek kielicha, osiągają 2–3,5 cm długości. Pręcików jest 10, o długości ok. 1 cm. Zalążnia jest jednokomorowa. Szyjek słupków jest 5 o długości 1 cm. Owoce torebki o długości 1,2–1,8 cm, jajowate, okryte rurką kielicha, otwierające się 5 klapami. Zawierają do 60 nasion, które są ciemnobrunatne (nie w pełni dojrzałe) do czarnych (po dojrzeniu) o długości 2,5–3,5 mm i grubości 2,2 mm. Mają one kształt trójkątnie nerkowaty do prawie czworościennego, są słabo kanciaste. Matowa łupina pokryta jest koncentrycznymi szeregami ostrych brodawek. Przy zwężonym szczycie nasiona znajduje się wgłębienie ze znaczkiem (hilum) i wystającym końcem korzenia pierwotnego. Od znaczka wzdłuż boków nasiona biegną dwie bruzdy.

Biologia i występowanie


Chwast segetalny – gatunek występujący niemal wyłącznie w uprawach rolnych. Dawniej był pospolitym chwastem, głównie zbóż, najczęściej pszenicy i żyta, zwłaszcza w oziminach. Często rośnie też w uprawach wyki kosmatej (ozimej). Rzadko rośnie w uprawach innych roślin strączkowych i okopowych. Nigdzie już nie spotyka się go w środowisku naturalnym. Rzadko spotykany w sąsiedztwie pól – na przydrożach, w żywopłotach. W Szwecji obserwowany był na stromym, piaszczystym i erodującym stoku.
Rośnie na wszelkich glebach, na których uprawiane są rośliny, którym towarzyszy. Mogą to być gleby piaszczyste, ilaste, gliniaste (według niektórych źródeł – te preferuje), wapienne i dobrze przewietrzone. Należy do gatunków obojętnych w stosunku do odczynu gleby i zawartości azotu, ale preferuje gleby słabsze, słabo próchniczne i nienawożone mineralnie. Nie rośnie na glebach zbitych, na których stagnuje woda. Siewki dobrze rozwinięte potrafią znieść mrozy do -15 °C, ale słabsze giną. Siewki kiełkujące na powierzchni gleby są wrażliwe na wysychanie.
Gatunek rośnie na terenach nizinnych. Najwyższe stanowiska w Alpach miał na 1140 m n.p.m. W Wielkiej Brytanii nie był notowany powyżej 600 m n.p.m. W Polsce na Gubałówce sięgał 1025 m n.p.m., poza tym w Karkonoszach do 650, w Tatrach do 930, a w Bieszczadach Zachodnich do 460 m n.p.m.
Roślina nie występuje współcześnie nigdzie w naturze, ale przypisuje się jej pochodzenie z basenu Morza Śródziemnego i Azji. Jako gatunek rodzimy kąkol podawany jest z północnej Afryki (od Libii po Maroko), zachodniej i środkowej Azji (od Bliskiego Wschodu po Syberię, zachodnie Chiny i Afganistan) oraz południowej Europy. Jeszcze w czasach prehistorycznych, w neolicie, gatunek wraz z uprawami zbóż rozprzestrzeniony został na północ do Europy Środkowej i Północnej. Następnie już w czasach historycznych trafił na Wyspy Kanaryjskie, do południowej Afryki, Ameryki Północnej i Południowej, Australii i Nowej Zelandii.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-11-03 00:22:55]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57825631. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  • Sylwia Nowak, Arkadiusz Nowak, Andrzej Jermaczek: Zagrożone chwasty polne Opolszczyzny i ich ochrona. Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2013. ISBN 978-83-63426-07-1.
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 129. ISBN 83-01-05287-2.
  • Adam Paluch: Zerwij ziele z dziewięciu miedz. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1989.
  • Agrostemma githago Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-03-19].
  • Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki im W. Szafera PAN, 1992, s. 269. ISBN 83-85444-06-8.
  • Agrostemma githago Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-03-19].
  • Jakub Mowszowicz: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 216-217.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 447. ISBN 83-01-14439-4.
  • Taxon: Agrostemma githago L.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2018-03-17].
  • Jerzy Lachowicz. Angelologia św. Grzegorza Wielkiego (540-604). „Studia Teologiczne”. 12, s. 153-186, 1994. 
  • Jednoroczne i cebulowe. Warszawa: Hachette Livre Polska Sp. z o.o., 2004, s. 115. ISBN 83-7184-368-2.
  • Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 172-174. ISBN 83-200-0419-5.
  • Katarzyna Kaźmierczak: Kąkol polny – opis, zdjęcia i skuteczne zwalczanie. rynek-rolny.pl. [dostęp 2018-03-19].
  • Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom I. Warszawa: 1805, s. 36.
  • Konkol (ang.). What is the definition of. [dostęp 2018-04-02].
  • L. G. Firbank. Agrostemma githago L. (Lychnis Githago (L.) Scop.). „Journal of Ecology”. 76, 4, s. 1232-1246, 1988. 
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: Marian Rejewski, 1996, s. 19, 77. ISBN 83-05-12868-7.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 148. ISBN 83-01-12218-8.
  • Zenon Woźnica: Herbologia. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2208, s. 75. ISBN 978-83-09-99007-9.
  • Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 213. ISBN 83-02-04299-4.
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1924, s. 226.
  • Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 21.
  • J. Motyka, T. Panycz: Rośliny lecznicze i przemysłowe w Polsce. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1936, s. 121.
  • Wolfgang Tischler: Agroekologia. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1971, s. 27, 165-167.
  • Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych dostępny na Geoportalu krajowym .
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Jakub Mowszowicz: Rośliny trujące. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990, s. 30. ISBN 83-0204161-0.
  • Witaold Poprzęcki: Ziołolecznictwo. Warszawa: Spółdzielnia Pracy Dziennikarzy, 1989, s. 256-257. ISBN 83-00-02498-0.
  • Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 100.
  • Mapa nazwisk (pol.). Moikrewni.pl. [dostęp 2018-03-29].
  • Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2011, s. 188. ISBN 978-83-7073-514-2.
  • Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 33.
  • Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj, Joanna Sosnowska, Piotr Klepacki: Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2016, s. 187-188. ISBN 978-83-64465-29-1.
  • A gardener's guide to annuals. London: Murdoch Books UK Ldt., 2001, s. 14. ISBN 1-897730-82-9.
  • Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych (wyszukiwarka) (pol.). Herby.com. [dostęp 2018-03-29].
  • Marek Jedziniak: Kwiaty polne (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-05-31].
  • Horst Klaasen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.
  • Agrostemma githago. W: Pollen-Wiki [on-line]. [dostęp 2018-11-06].
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002, s. 25. ISBN 83-85444-83-1.
  • Agrostemma githago. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2018-111-06].
  • Władysław Kulpa: Nasionoznawstwo chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 100. ISBN 83-09-01385-X.
  • Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 188.
  • Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1959, s. 150.
  • Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 360.
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • od pasa do wysokości człowieka (100 < x < 200 cm)
    • wygląd łodygi
      • łodyga gałęzista
      • łodyga owłosiona
  • cechy kwiatów
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki różowe
      • płatki czerwone
      • płatki fioletowe
    • liczba płatków
      • płatków pięć
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście lancetowate
      • liście wąskie i wydłużone
      • liście równowąske
    • ustawienie liści
      • naprzeciwległe
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • suche
        • torebki
    • kolor owoców
      • czarne
      • brązowe
  • ogólne
    • krzew
    • roślina trująca
    • roślina ozdobna
    • chwast
    • roślina użytkowa
    • roślina pyłkodajna
    • roślina żywicielska
    • roślina jednoroczna
    • gatunek rodzimy
    • roślina uprawiana
    • trawa
  • siedlisko
    • Tatry