Nadbrzeżyca nadrzeczna Corrigiola litoralis

Nadbrzeżyca nadrzeczna (Corrigiola litoralis L.) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae). Występuje w Europie i Afryce, a jako gatunek zawleczony także na kontynentach amerykańskich, we wschodniej Azji i w Australii. W Polsce jest to gatunek bardzo rzadki, dlatego ujęty jest w polskiej czerwonej księdze roślin i podlega ochronie prawnej. Obserwowany był jedynie w zachodniej części kraju, w XXI wieku na nielicznych stanowiskach tylko w dolinie Odry. Rośnie na glebach przepuszczalnych – na piaskach, żwirach i wśród kamieni, często w miejscach wilgotnych, w Europie głównie wzdłuż brzegów większych rzek. W Afryce roślina jest pozyskiwana i wykorzystywana jako aromatyczna, lecznicza, jadalna i magiczna.

Pokrój roślina naga, sinozielona, z licznymi, leżącymi łodygami rozgałęzionymi u samej nasady pędu osiągającymi zwykle do 10–30 cm długości, ale czasem skróconymi tylko do 2 cm, albo z kolei wyciągniętymi do 50 cm. Łodygi cienkie i obłe. Korzeń palowy cienki, osiągający 2–12 cm długości, w górnej części z licznymi, mocno rozgałęzionymi korzeniami bocznymi osiągającymi do 25 cm długości. Liście u nasady łodyg skupione różyczkowato, na łodygach ułożone są skrętolegle (zwykle w liczbie 6), choć czasem na ich końcach także naprzeciwlegle. Wsparte są drobnymi, błoniastymi, suchymi i oszczepowatymi (jajowatymi z uszkowatą nasadą) przylistkami, które czasem opadają. Osiągają one do 2,5 mm długości i 1,2 mm szerokości. Blaszka liści jest mięsista, równowąskolancetowata do równowąskołopatkowatej, całobrzega, na wierzchołku tępa. U nasady zwężona do niemal niezauważalnego ogonka. Osiąga zwykle od 1 do 1,5 cm długości, czasem tylko do 0,5 cm, albo aż do 4 cm. Szerokość blaszki wynosi 3–5 mm. Kwiaty liczne i drobne (ok. 2 mm średnicy), zebrane w wierzchotki wyrastające bocznie na osi kwiatostanu w kątach liściokształtnych podsadek. Kwiaty wyrastają na członowanych szypułkach długości od 0,5 do 2 mm wsparte łuskowatymi przysadkami o długości 1 mm. Korona złożona z 5 białych lub nieco zaróżowionych na końcach płatków o długości do 1,5 mm. Kielich 5-działkowy, o wolnych, zielonych działkach nieco dłuższych od płatków. Pręcików jest 5. Zalążnia jajowata jest półdolna (otacza je mniej lub bardziej kieliszkowato rozszerzone dno kwiatowe). Jest jednokomorowa i z jednym zalążkiem, ale powstaje z trzech owocolistków. Słupek zwieńczony jest trójdzielnym znamieniem. Owoce jednonasienne, ciemnobrązowe niełupki gruszkowatego kształtu, niewyraźnie trójgroniaste, otoczone przynajmniej częściowo trwałym kielichem, długości 1–2 mm, ze ściankami cienkimi, choć twardymi. Nasiono nerkowate do kulistawego. Łupina nasienna słabo brodawkowana, biaława, z ciemniejszymi paskami. Masa pojedynczego nasiona wynosi 0,0003 g.

Biologia i występowanie

Nadbrzeżyca nadrzeczna występuje w miejscach piaszczystych, żwirowych i kamienistych, wilgotnych lub okresowo wilgotnych, opisywanych także jako zmienne pod względem wilgotnościowym. Często nawet jeśli gleba na stanowiskach na wierzchu wysycha, to kilka cm pod powierzchnią gruntu jest wilgotna. Nadbrzeżyca dobrze znosi okresowe zalewy, ale do rozwoju wymaga odsłonięcia dna rzeki lub zbiornika przez minimum 50 dni. Jest ona przy tym odporna także na niedobory wody i może zasiedlać siedliska suche i bardzo suche jak np. torowiska kolejowe. W czasie suszy rośliny wyraźnie więdną, szybko jednak odzyskują turgor w przypadku pojawienia się deszczu. Zawartość materii organicznej bywa zmienna do dużej – nadbrzeżyca dobrze rośnie np. między kamieniami na szczątkach rozkładających się roślin wodnych. Rośnie w szerokim zakresie odczynu gleby – od kwaśnego po zasadowy. Kształt zasięgu gatunku w Europie sugeruje powiązanie z izotermami 6 i 16 °C, co też wskazuje na niską mrozoodporność. Uszkodzenia liści obserwowane są już nawet przy niewielkich przymrozkach przygruntowych. Średnie opady roczne w obszarze występowania gatunku w Europie wynoszą ok. 1000 mm, ale gatunek rośnie także w Afryce w klimacie suchym. O ile rozwój pędów jest najsilniejszy w półcieniu (25–50% intensywności oświetlenia), o tyle w zakresie ponad 50% i w pełnym słońcu wzrasta intensywność kwitnienia. Stopień zacienienia roślin nie ma wpływu na zawiązywanie się nasion. W Europie roślina ta rejestrowana jest najczęściej na brzegach rzek (zwykle w pasie odległym o 1–2 m od poziomu wody niskiej w ciągu lata, o zmiennej szerokości zależnej od nachylenia i ekspozycji brzegu – szerszej w przypadku ekspozycji południowej)), ale też na brzegach jezior i stawów, w okresowo wilgotnych zagłębieniach terenu, na wilgotnych pastwiskach, na wrzosowiskach, w klimacie śródziemnomorskim także w lukach i porębach w tamtejszych lasach i zaroślach. Gatunek rośnie także na stanowiskach antropogenicznych – na wysypiskach, nieużytkach i w luźnych zbiorowiskach trawiastych, na polach, drogach gruntowych i ścieżkach, przydrożach i przytorzach, na terenach przemysłowych. W Portugalii jest chwastem w winnicach, a w strefie międzyzwrotnikowej bywa chwastem na plantacjach kawowców. Tam też w naturze rośnie w korytach rzek okresowo wysychających i na piaszczystych terenach zalewowych. Przy znacznej różnorodności zajmowanych siedlisk wspólną cechą jest zawsze pionierski charakter ich roślinności (gatunek zapewnioną ma tam małą konkurencję innych roślin) i gleba szkieletowa z dużym udziałem powietrza glebowego. Zwarty zasięg gatunku na półkuli północnej obejmuje kontynentalną Europę od południowej Francji po Danię i zachodnią Polskę, poza tym Portugalię, Maroko, północną Algierię i Tunezję. Rozproszone stanowiska nadbrzeżyca ta ma na wyspach Morza Śródziemnego i w południowej Europie (Hiszpania, Półwysep Apeniński i Bałkany) oraz na Bliskim Wschodzie (Palestyna, Izrael i Syria), w Europie Środkowej i Północnej (po Wyspy Brytyjskie, wybrzeża Półwyspu Skandynawskiego i Finlandii). Gatunek rośnie także jako rodzimy na półkuli południowej – we wschodniej i południowej Afryce, od Kenii po Republikę Południowej Afryki. Jako gatunek introdukowany obecny jest także w Ameryce Północnej (na wschodnim i zachodnim wybrzeżu), w Ameryce Południowej, w Australii i Chinach (prowincja Jiangxi). Gatunek rozprzestrzeniony został w zbiornikach wód balastowych statków. W strefie klimatu umiarkowanego występuje z reguły na terenach niżej położonych, zwykle do 200 m n.p.m., wyjątkowo w Europie na wyższych rzędnych (najwyżej na 820 m n.p.m.). W obszarze międzyzwrotnikowym rośnie z kolei na terenach wyżej położonych, np. w Kenii występuje na 2530 m n.p.m. W Polsce znany jest z około 30 stanowisk obserwowanych głównie w XIX wieku i w I połowie XX wieku wzdłuż rzek w zachodniej części kraju – najczęściej w dolinie Odry, rzadziej: Nysy Łużyckiej, Bobru, Warty i na pojedynczych stanowiskach rozproszonych na Mazurach, Pomorzu Gdańskim, Pojezierzu Zachodniopomorskim. W XXI wieku obserwowany był na rozproszonych stanowiskach tylko w dolinie Odry.

Roślina wykorzystywana jest tradycyjnie w północno-zachodniej Afryce jako aromatyczna, lecznicza, jadalna i magiczna. Dym z suszonych korzeni nadbrzeżycy stosowany jest do okadzania domostw w celu aromatyzowania pomieszczeń oraz powstrzymywania „złych duchów”. Roślina wykorzystywana jest także do aromatyzowania ubrań, wyrobu perfum i rozmaitych kosmetyków stosowanych do pielęgnacji urody (także w postaci proszków i suchych perfum). Takson uznawany w niektórych ujęciach za podgatunek nadbrzeżycy nadrzecznej – C. litoralis subsp. telephiifolia uznany został za hiperakumulatora arsenu i akumulatora ołowiu.Roślina lecznicza Korzeń nadbrzeżycy wykorzystywany jest w północno-zachodniej Afryce do leczenia rozmaitych chorób i dolegliwości. Stosowany jest w mieszankach ziołowych, którym przypisywane jest działanie moczopędne i które stosowane są także do leczenia kaszlu, migreny, chorób skóry, wątroby i płuc. Z jego użyciem wykonuje się preparaty o działaniu tonizującym, wzmacniającym i wykorzystywane jako afrodyzjak. Dym z tlącego się korzenia wdychany jest w leczeniu przeziębienia i innych chorób układu oddechowego, reumatyzmu oraz przy bólach głowy. Roślina jadalna Korzeń po wysuszeniu i sproszkowaniu dodawany jest w Maroku do potraw, zwłaszcza do chleba i kuskusu. Stosowany jest w tym celu ze względu na właściwości tonizujące i działanie regenerujące przy problemach gastrycznych. Jadalne są także liście.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2020-06-14 00:27:14]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=60038851. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Marcin Nobis, Anna Wróbel, Arkadiusz Nowak. Nowe stanowiska Corrigiola litoralis (Caryophyllaceae), Lythrum hyssopifolia (Lythraceae) oraz Panicum barbipulvinatum (Poaceae) z Doliny Odry. „Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica”. 25, 1, s. 131-136, 2018. 
  • Wang Yin-Zheng, Li An-Ren. Corrigiola L. (Caryophyllaceae), a naturalized genus in China. „Acta Phytotaxonomica Sinica”. 40, 5, s. 460-461, 2002. 
  • Rankou, H., Ouhammou, A., Taleb, M. & Martin, G.: Corrigiola litoralis. W: The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T164034A53798697 [on-line]. IUCN, 2015. [dostęp 2020-03-12].
  • Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 33. ISBN 978-83-7073-444-2.
  • P.D. Coker. Corrigiola Litoralis L.. „Journal of Ecology”. 50, 3, s. 833-840, 1962. DOI: 10.2307/2257486. 
  • H. Cordes, D. Metzing. Corrigiola litoralis (Caryophyllaceae)-Verbreitung, Ökologie und Vergesellschaftung im Elbe-Weser-Gebiet. „Osnabrücker Naturwissenschaftliche Mitteilungen”. 23, s. 79-94, 1997. 
  • Castroviejo Bolibar, Santiago & al. (eds.): Flora iberica. Plantas vasculares de la Península Ibérica e Islas Baleares. Vol. 2. Platanaceae-Plumbaginaceae. Madrid: Real Jardín Botánico, 1990, s. 103-105.
  • T.G. Tutin, V.H. Heywood i in.: Flora Europaea. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1964, s. 149.
  • Corrigiola (ang.). ING Database. [dostęp 2020-03-13].
  • Corrigiola litoralis L.. W: Info Flora [on-line]. [dostęp 2020-03-12].
  • V. Westhoff, H. Otto & P.A. Bakker. Standplaatsen van Corrigiola litoralis L.. „Gorteria”. 6/8, 4, s. 137-145, 1968. 
  • Corrigiola littoralis - L.. W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2020-03-14].
  • P.F. Stevens: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2010-05-30].
  • Rottenborn, J., Vítovcová, K. & Prach, K.. Interannual dynamics of a rare vegetation on emerged river gravels with special attention to the critically endangered species Corrigiola litoralis L.. „Folia Geobot”. 53, s. 213–225, 2018. 
  • Espírito Santo, M. D.: Some aspects of the ecology of weeds of vineyards in Bombarral. CABI. [dostęp 2020-03-14].
  • Avinoam Danin: Corrigiola litoralis L.. W: Flora of Israel Online [on-line]. [dostęp 2020-03-13].
  • Flora of North America Editorial Committee: Flora of North America: Volume 5: Magnoliophyta: Caryophyllidae, Part 2. OUP USA, 1993, s. 48-49. ISBN 978-0-19-522211-1.
  • Identifican una especie vegetal que podría servir para descontaminar suelos. Universidad Politécnica de Madrid, 21.07.2014. [dostęp 2020-03-14].
  • Corrigiola litoralis. W: Den virtuella floran – mapa zasięgu geograficznego (Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein) [on-line]. [dostęp 2020-03-09].
  • Mark Hyde, Bart Wursten, Petra Ballings, Meg Coates Palgrave: Corrigiola litoralis L.. W: Flora of Mozambique: Species information [on-line]. [dostęp 2020-03-14].
  • Piotr Kobierski, Roman Ryś. Nowe stanowiska nabrzeżycy nadrzecznej Corrigiola litoralis w Dolinie Środkowej Odry (zachodnia Polska). „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. 72, 1, s. 68-74, 2016. 
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Gaspard Lorthiois: Corrigiola, strapwort, a simple wildflower for rocky ground. Nature & Garden. [dostęp 2020-03-14].
  • Corrigiola litoralis L. Strapwort. W: FloraBase the Western Australian Flora [on-line]. [dostęp 2020-03-13].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Corrigiola litoralis L.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2020-03-13].
  • F. Muller: Seedlings of the North-western European lowland. The Hague, Boston: Dr W. Junk B.V. Publishers, 1978, s. 101. ISBN 90-6193-588-1.
  • Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom III. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 1992, s. 312-313. ISBN 83-85444-06-8.
  • W.N. Ellis: Corrigiola litoralis. W: Plant Parasites of Europe: leafminers, galls and fungi [on-line]. [dostęp 2020-03-14].
  • Bart W.E. Peters, Eddy J. Weeda, Twan H. Teunissen, Louis-Jan van den Berg. Riempjes (Corrigiola litoralis L.) terug in het rivierengebied. „Gorteria”. 6, 30, s. 197-209, 2004. 
  • Corrigiola litoralis L.. W: African Plant Database [on-line]. Conservatoire et Jardin Botaniques Ville de Geneve. [dostęp 2020-03-13].
  • Corrigiola litoralis L. Strapwort. W: Flora of Victoria [on-line]. Royal Botanic Gardens Victoria. [dostęp 2020-03-13].
  • Bogdan Jackowiak, Zygmunt Dajdok, Zygmunt Kącki: Corrigiola litoralis L.. W: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 131-133. ISBN 978-83-61191-72-8.
  • A. Stacey, C. McHugh, T. Hamston: Biology, habitat requirements and reintroduction of Corrigiola litoralis. CABI.org. [dostęp 2020-03-13].
  • Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  • Walter Durka. Genetic diversity in peripheral and subcentral populations of Corrigiola litoralis L. (Illecebraceae). „Heredity”. 83, s. 476–484, 1999. 
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • kwiecień
      • maj
      • czerwiec
      • lipiec
      • sierpień
      • wrzesień
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki różowe
    • kwiatostan
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście lancetowate
      • liście wąskie i wydłużone
      • liście równowąske
    • ustawienie liści
      • naprzeciwległe
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga pełzająca
      • łodyga gałęzista
  • ogólne
    • roślina chroniona
    • Polska Czerwona Księga Roślin
    • roślina jednoroczna
    • czerwona lista roślin i grzybów Polski
    • CR – krytycznie zagrożony
  • siedlisko
    • żwirowiska