Pszenica orkisz Triticum spelta

Pszenica orkisz (Triticum spelta L.), zwyczajowo nazywana orkiszem lub szpelcem – gatunek zboża należący do rodzaju pszenica (rodzina wiechlinowatych). Popularna w średniowieczu, obecnie rzadko uprawiana. W czasach prehistorycznych była głównie uprawiana na Bliskim Wschodzie, a obecnie przede wszystkim w krajach europejskich. Jest szczególnie rozpowszechniona w południowo-zachodnich Niemczech oraz w Szwajcarii. Jej uprawy znajdują się także w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

Pokrój osiąga od 50 do 150 cm wysokości. Kwiaty zebrane w luźny kłos o łamliwej osadce.


Orkisz spożywany był w starożytności. W czasach rzymskich był posiłkiem gladiatorów i zawodników igrzysk.
Według danych za rok 2007 powierzchnia jego uprawy w Europie wynosiła około 18 tys. hektarów. W Polsce orkisz uprawia się na około 200–300 hektarach, głównie w gospodarstwach „ekologicznych”.
Wartość odżywcza orkiszu jest bardzo wysoka. Zawiera ona wszystkie podstawowe składniki odżywcze potrzebne człowiekowi, takie jak sacharydy, białka, tłuszcze, witaminy oraz substancje mineralne. Ziarno orkiszu zawiera więcej białka (13–17 proc.) niż ziarno pszenicy zwyczajnej. Jest od nich także bogatsze w lepiej przyswajalny gluten. Ponadto zawiera więcej cynku, miedzi i selenu oraz witamin A i E. Dominującym kwasem tłuszczowym jest wartościowy dla zdrowia kwas linolenowy. Gatunek ten jest również bogatym źródłem błonnika pokarmowego[potrzebny przypis].
Jednakże orkisz zawiera małą ilość niektórych aminokwasów, uważanych za niezbędne w diecie człowieka. Szczególnie mało zawiera lizyny i treoniny, ale bogata jest w glutaminę i prolinę.
Chleb produkowany z dodatkiem pszenicy orkisz wykazuje się charakterystycznym "chlebowym" zapachem, dużą objętością oraz pozostaje świeży i miękki przez dłuższy czas. Natomiast chleb wytworzony jedynie z tego rodzaju pszenicy ma mniejszą objętość i gorszą strukturę.
25 marca 2008 „Czerkieska mąka orkiszowa” została wpisana na Listę Produktów Tradycyjnych (woj. świętokrzyskie) w kategorii „Warzywa i owoce”.
W roku 2012 wpisano do krajowego rejestru pierwszą polską odmianę pszenicy orkisz ozimej o nazwie Rokosz, wyhodowaną w Hodowli Roślin Strzelce Sp. z o.
o. Grupa IHAR przez zespół hodowców pod kierownictwem dr. Zygmunta Nity.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2020-01-12 00:16:06]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=58502452. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • 20140, Spelt, uncooked [Scientific Name: Triticum aestivum L. subsp. spelta]. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) (ang.).  (zob. zarchiwizowany wyciąg HTML).
  • M. Cyrkler-Degulis, Z. Bulińska-Radomska. Plonowanie i zdrowotność odmian i populacji czterech gatunków pszenicy ozimej w warunkach gospodarstw ekologicznych. „Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering”. 51(2), s. 17-21, 2006. 
  • USDA National Nutrient Database for StandardU.N.N.D.S. Reference USDA National Nutrient Database for StandardU.N.N.D.S., Release 21''), Spelt, uncooked Nutrition Facts & Calories [w:] Self Nutrition Data [online], Condé Nast. [dostęp 2016-08-16] .
  • Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  • Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi: Czerkieska mąka orkiszowa. 2008-03-25. [dostęp 2011-07-13].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2017-08-23].
  • Andrzej Najewski: Odmiany pszenicy ozimej wyniki PDOiR. Portal Agrotechnika. [dostęp 2015-11-30].
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • od pasa do wysokości człowieka (100 < x < 200 cm)
  • ogólne
    • roślina jadalna
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • warzywo
  • cechy kwiatów
    • kwiatostan
      • groniasty
        • prosty
          • kłos