Modrzewnica pospolita Andromeda polifolia

Modrzewnica pospolita, modrzewnica północna, modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia L.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny wrzosowatych. Jest jedynym współczesnym przedstawicielem rodzaju modrzewnica Andromeda, choć czasem do rangi osobnego gatunku podnoszona jest odmiana z północno-wschodniej Ameryki Północnej (var. latifolia) nazywana modrzewnicą siwolistną lub kutnerowatą (A. glaucophylla). Modrzewnica pospolita rośnie wśród torfowców na mokradłach półkuli północnej w obszarach okołobiegunowych Europy, Azji i Ameryki Północnej, sięgając na południu do gór Europy Środkowej (Pireneje, Alpy, Karpaty). W Polsce gatunek opisywany jest jako rozpowszechniony na niżu, rzadki w górach. Na wielu obszarach zanika z powodu przekształcania siedlisk. W Polsce poddany ochronie prawnej od 2014 roku. Roślina trująca. Znaczenie użytkowe ma ograniczone – bywa uprawiana jako ozdobna, zwłaszcza w odmianach. Poza tym w Rosji była wykorzystywana przy garbowaniu skór, rdzenni Amerykanie przygotowywali z niej napój i wykorzystywali leczniczo.

Pokrój zimozielona, naga (tylko młode pędy są delikatnie owłosione) krzewinka o płożących, zdrewniałych kłączach oraz podnoszących się pędach kwiatonośnych osiągających u odmiany typowej zwykle od 10 do 25 cm wysokości, rzadziej od 5 do 40 cm (u var. latifolia zwykle 30–80 cm). Organy podziemne rośliny stanowią jej 75–98% masy, z czego około 24% stanowią korzenie, a reszta to kłącza. Korzenie są cienkie, sięgają 45 cm głębokości, jednak najsilniej rozwinięte są w górnej części systemu korzeniowego, do 10–15 cm głębokości. Same kłącza znajdują się na głębokości średnio ok. 19 cm na bezdrzewnych mszarach oraz blisko 40 cm w lasach bagiennych. Łodyga pędy nadziemne podnoszące się do prosto wzniesionych, młode gałązki cienkie i wiotkie. Podziemne kłącza są długie, według różnych źródeł słabo lub silnie rozgałęzione, mają długie międzywęźla i łuskowate liście. Liście skrętoległe, zimozielone, skórzaste, niemal siedzące – ich ogonki osiągają do 0,3 mm. Blaszka równowąsko lancetowata do równowąskiej, o zwykle podwiniętych brzegach, na końcu mniej lub bardziej zaostrzona, rzadko zaokrąglona, u nasady klinowata. Na górnej stronie ciemnozielona, spodem srebrzystosina lub niebieskobiała. Liście osiągają do 10–40 mm długości i 2–8 mm szerokości. Pokryte są grubą warstwą wosków. Szparki występują tylko po dolnej stronie liści (średnio 543 na mm²). Nerw główny wyraźnie widoczny. Kwiaty zebrane na szczycie pędów w baldachogrona liczące zwykle 2–7, rzadziej do 12 kwiatów. Kwiaty osadzone są na różowawych i gładkich szypułkach, zwykle zwisających, o długości 7–15 mm. Tuż u nasady szypułki znajdują się dwa podkwiatki zakryte przysadką. Kwiaty są pięciokrotne, ale na północnych krańcach Skandynawii i Grenlandii rejestrowano także kwiaty czterokrotne. Działki kielicha są trwałe, trójkątne do lancetowatych, zaostrzone, czerwonawe, o długości 1,5 do 3 mm. Korona zrosłopłatkowa, beczułkowata, zwieńczona wywiniętymi i stępionymi ząbkami. Osiąga długość 5–8 mm. Początkowo jest jasnoróżowa i z wiekiem staje się niemal biała. Korona wewnątrz pokryta jest prostymi włoskami. Słupek jeden, górny, z pięciokomorową zalążnią i z grubą szyjką długości do 4 mm, zwieńczoną drobnym, główkowatym znamieniem (czasem ze słabo widocznymi pięcioma łatkami). Pręcików jest 10, ich nitki są owłosione, u dołu rozszerzone, a pylniki na szczycie mają szczeciniaste wyrostki podobnej długości jak pylniki, proste lub lekko zagięte. Słupek i pręciki schowane są wewnątrz korony, przy czym znamię słupka znajduje się tuż pod gardzielą korony, a pylniki sięgają połowy słupka i korony. U nasady zalążni wydzielany jest nektar. W każdej z pięciu komór zalążni znajduje się zwykle 8 lub nieco więcej zalążków. Owoce kulistawe, pięciokomorowe, wzniesione ku górze torebki, zwieńczone trwałą, zaschniętą szyjką słupka, podobną długością do samego owocu. Początkowo owoce są niebieskawe, a dojrzewając stają się brązowe. Otwierają się pięcioma klapami od góry. Osiągają do niemal 5 mm wysokości i 2,2–4,5 mm średnicy. Zawierają od jednego do 44 nasion (zwykle 30–40). Nasiona są jajowate, gładkie, jasnobrązowe, o długości 0,7–1,5 mm i szerokości 0,4–0,8 mm. Masa 100 nasion wynosi ok. 22 mg.

Biologia i występowanie


Gatunek związany jest przede wszystkim z biomami tundry i tajgi. Występuje na torfowiskach wysokich, mszarach w obrębie torfowisk przejściowych, w borach bagiennych, z reguły w zbiorowiskach z dominacją torfowców Sphagnum, wełnianek Eriophorum i turzyc Carex. W zbiorowiskach z udziałem torfowców modrzewnica musi rywalizować z innymi roślinami o skąpe zasoby dostępnych substancji odżywczych w podłożu oraz inwestować w rozwój pędów umożliwiających utrzymanie się w strefie powierzchniowej torfowiska, przyrastającego ze względu na wzrost torfowców o 1–5 cm na kępach i nawet 10 cm w obniżeniach międzykępowych. Ze względu na niski wzrost krzewinek modrzewnicy bywają one niemal całkiem zakryte silnie rosnącymi torfowcami. W Fennoskandii modrzewnica często też spotykana jest na obszarach źródliskowych ze słomiaczkiem złotawym Straminergon stramineum.
Rośnie na glebach kwaśnych (zwykle o odczynie gleby w przedziale pH od 3,8 do 5,0, ale notowana była w przedziale pH od 2,8 do 7,5), torfowych (rzadko też w piaskach), ubogich w związki azotu (typowym siedliskiem są torfowiska ombrotroficzne – zasilane w wody tylko z opadów, rzadziej rośnie na mezo- i eutroficznych źródliskach oraz w lasach bagiennych). Siedliska modrzewnicy są zwykle mocno podmokłe, z wysokim poziomem wody, jednak gatunek ten utrzymuje się także na glebach suchych, nawet w miejscach, gdzie całkowicie zanikły torfowce Sphagnum. To, że gatunek jest rzadko rejestrowany na przesuszonych torfowiskach, wiąże się nie tyle wprost z niedoborem wody, co z innymi skutkami towarzyszącymi odwadnianiu – zalesianiem, eksploatacją torfu, zaburzonym składem gatunkowym zbiorowisk. O ile takie zmiany nie wystąpią na osuszonym torfowisku – modrzewnica może utrzymywać się na nim dziesiątki lat po jego odwodnieniu.
Przystosowaniem do okresowych wzrostów temperatur przy powierzchni torfowiska jest kseromorficzna budowa liści – zwinięcie blaszki, pokrycie jej kutykulą, u odmiany latifolia włoskami.
W obrębie torfowisk modrzewnica rośnie najczęściej na kępach torfowcowych i w zbiorowiskach krzewinkowych na mszarach torfowcowych unikając najbardziej wilgotnych miejsc, zajmowanych przez zbiorowiska ze związku Rhynchosporion. Z drugiej jednak strony znosi bardzo dobrze wysoki poziom stagnowania wód. Rośliny rosnące na kępach mają większe i cięższe liście i owoce od roślin rosnących w obniżeniach międzykępowych. Najsilniej rozgałęzione pędy i tworzące najwięcej kwiatów tworzą się w miejscach pośrednich – na stokach między kępami i obniżeniami oraz na mniejszych kępach w obrębie obniżeń. Modrzewnica źle znosi zacienienie i zmniejsza udział w przypadku sukcesji zarośli i drzew w stosunku do otwartych mszarów. W miarę starzenia się mszarów i wzrostu zakwaszenia bywa zastępowana przez chamedafne północną.
W miejscach otwartych pędy modrzewnicy mogą być uszkadzane przez mróz, zwłaszcza jeśli wystąpi w sezonie wegetacyjnym (w czasie spoczynku zimowego rośliny znoszą silniejsze spadki temperatur). Szczególnie wrażliwe są młode pędy, które rozpoczęły wzrost, i rozwijające się kwiaty. Wiosenne przymrozki mają znaczący, negatywny wpływ na liczbę wytwarzanych nasion.
Modrzewnica dobrze znosi niewielkie pożary, które w przypadku nawodnienia podłoża wypalają tylko nadziemne części roślin. Jej pędy podziemne pozostają nietknięte i w ciągu kilku lat po pożarze gatunek ten bywa jednym z gatunków o największym pokryciu. Sprzyjają jej zwłaszcza pożary cofające sukcesję zaroślowo-leśną na mokradłach do stadium mszarów turzycowo-krzewinkowych. W efekcie dla utrzymania otwartych siedlisk mokradłowych wypalanie wiosenne, gdy podłoże jest mocno nasiąknięte wodą, jest z jedną z metod ich ochrony w Ameryce Północnej. W przypadku silnie przesuszonych torfowisk pożar może wypalić złoże torfu wraz ze znajdującymi się w nim pędami i bankiem nasion eliminując zupełnie m.in. modrzewnicę. Niekorzystnie na gatunki krzewinkowe oddziałują także powtarzające się pożary.
W typologii siedlisk leśnych Europy Środkowej modrzewnica jest gatunkiem diagnostycznym siedlisk boru bagiennego (Bb) na niżu i boru mieszanego górskiego bagiennego (BMGb).
Zasięg modrzewnicy pospolitej opisywany jest jako borealny okołobiegunowy, borealno-górski/alpejski, okołobiegunowy borealno-górski.
Gatunek ten rośnie w północnej Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Europie jest pospolity w północnej i środkowej części Półwyspu Skandynawskiego, w niżowej części Polski, Białorusi i krajach nadbałtyckich oraz dalej na wschód i północny wschód. Zanika i rzadsze stanowiska ma ku zachodowi i południu kontynentu: w Danii, Niemczech, wzdłuż Karpat, poza tym rośnie wyspowo w rejonie Alp, Masywu Centralnego, Wogezów, w Pirenejach, w Normandii i środkowej Wielkiej Brytanii oraz Irlandii (brak go na Islandii, zanikł w Hiszpanii, Chorwacji i Rumunii).
W Azji rośnie na Syberii, w Mongolii, w północnych Chinach (prowincja Jilin), na wschodzie sięgając po Japonię. W Ameryce Północnej rośnie na Grenlandii i w Kanadzie, na południu sięgając do Idaho na zachodzie i do Nowego Jorku oraz Wirginii Zachodniej na wschodzie kontynentu.
W południowej części zasięgu często rośnie na obszarach górskich, w Europie Środkowej sięgając do 2000 m n.p.m., w Ameryce Północnej do 1500 m n.p.m. Na północy występuje po 74° szerokości geograficznej.
W Polsce gatunek jest opisywany wciąż jako dość pospolity na niżu, ale brak go na Kujawach, w północno-zachodniej części Niziny Mazowieckiej, na Nizinie Śląskiej i wschodniej części Pojezierza Wielkopolskiego. W Karpatach jest rzadki. Liczniej występuje tylko w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej (jest tam dużo torfowisk), poza tym na pojedynczych stanowiskach na Działach Orawskich, Pogórzu Śląskim, Dynowskim i w Bieszczadach. Z Tatr podany z dwóch stanowisk: z Toporowego Stawu Wyżniego i z młaki pomiędzy Waksmundzką Polaną a Psią Trawką.

W Rosji pędy i liście modrzewnicy wykorzystywano do garbowania skór. W Ameryce Północnej Odżibwejowie pili napój ze świeżych lub suszonych liści modrzewnicy (var. latifolia) moczonych w zimnej wodzie. Spożywano jego niewielkie ilości, ponieważ w większych powodował zatrucie. Inuici z grupy Mahuna używali modrzewnicy jako ziołowego leku przeciwzapalnego.
Modrzewnica czasami jest uprawiana jako roślina ozdobna. Do niedawna spotykana była rzadko nawet w ogrodach botanicznych. Jest w pełni mrozoodporna (strefy mrozoodporności 2–9). Szczególnie nadaje się do bagiennych i wilgotnych partii ogródków skalnych, ogrodów przydomowych i wrzosowisk.Odmiany uprawne
Uprawiane są głównie kultywary wyhodowane w Europie Zachodniej, Japonii oraz w Ameryce Północnej. Odmiany japońskie selekcjonowane są z roślin odmiany A. polifolia var. acerosa rosnących na górskich torfowiskach i cechują się wąskimi, często czerwono nabiegłymi liśćmi oraz zwartym pokrojem. Odmiany amerykańskie, uzyskane z odmiany A. polifolia var. latifolia, cechują się wyższym wzrostem, dłuższymi liśćmi i większymi, liczniejszymi kwiatami. Poza odmianą 'Kirigamine', najmniej wymagającą pod względem wilgotności, pozostałe nie różnią się znacząco wymaganiami siedliskowymi.'Alba' – kwiaty białe (czasem także jako f. alba), różne klony pod względem innych cech, zwłaszcza siły wzrostu;
'Blue Ice' – zwarty pokrój, liście niebieskawosrebrzyste przez cały sezon, osiąga do 30 cm wysokości. Znaleziona wśród siewek w jednej ze szkółek w Kolumbii Brytyjskiej;
'Compacta' – zwarty pokrój, wysokość do 20 cm, liście niebieskawozielone lub szarawe, kwiaty błyszcząco różowe;
'Compacta Alba' – zwarty pokrój, kwiaty białe; odmiana znaleziona w Japonii przed 1959;
'Grandiflora' – kwiaty większe niż u formy typowej, liczne, rośliny niewysokie, ale rozłożyste; odmiana odkryta w Japonii;
'Hayachine' – roślina niska (do 20 cm), liście ciemnozielone, równowąskie, kwiaty liczne, ciemnoróżowe; pochodzi z góry Hyachine w Japonii;
'Iwasugo' – zwarta roślina o liściach równowąskich (2 cm długości i 3 mm szerokości), kwiaty różowe, pochodzi z Hokkaido;
'Kirigamine' – kwiaty liczne, jasnoróżowe, liście ciemne, czerwono nabiegłe, wąskie; odmiana o najmniejszych wymagania wilgotnościowych, znaleziona na Kirigamine – górze na zachód od Tokio;
'Macrophylla' – liście większe i szersze niż u formy typowej (3×1,5 cm), kwiaty ciemnoróżowe do białych, większe niż u formy typowej;
'Major' – rośliny wyższe niż typowe (pędy do 60 cm), o liściach szerszych, szarawych, ale dość luźnych;
'Montana' – zwarty pokrój, liście ciemne;
'Nana' – wzrost karłowy (do 25 cm); odmiana pochodząca z Japonii;
'Nikko' – bardzo zwarta, niska, obficie kwitnąca, kwiaty ciemnoróżowe do białych; pochodzi z torfowiska górskiego z Parku Narodowego Nikkō w Japonii;
'Shibutsu' – obficie kwitnąca, zwarta roślina osiągająca 30 cm wysokości, pochodzi z torfowiska górskiego na górze Shibutsusan na północ od Tokio;
'Rubra' – kwiaty czerwone;
'Winter Red' – młode przyrosty i liście w okresie zimowym intensywnie czerwone.



Roślina trująca. Pędy, liście i kwiaty, włącznie z nektarem, zawierają trujący glikozyd andromedotoksynę (po raz pierwszy wyizolowaną z modrzewnicy, później potwierdzoną u innych przedstawicieli wrzosowatych, zwłaszcza u różanecznika żółtego i chamedafne północnej). Związek ten działa toksycznie na układ krążenia (powoduje silny rzadkoskurcz), na obwodowe zakończenia nerwów czuciowych i działa ośrodkowo powodując zamroczenie świadomości, drgawki i porażając ośrodek oddechowy. W odróżnieniu od akonityny, dającej podobne objawy, nie powoduje rozszerzenia źrenic. Zgon następuje w wyniku porażenia oddechu przy zachowanej do końca czynności serca. Dawka śmiertelna dla gołębi wynosi 0,1 mg/kg, dla psów 0,25–0,3 mg/kg, dla królików 0,6 mg/kg. Do zatruć dochodzi rzadko. U ludzi zdarzały się przypadki wiązane z fałszowaniem za pomocą liści modrzewnicy rozmarynu (Folia Rosmarini), przypadkowo u dzieci. Zatrucia u ludzi mają zwykle łagodny przebieg i objawy mijają po dobie.
Zdarzały się zatrucia u zwierząt domowych, zwłaszcza owiec i kóz, w tym także padnięcia owiec po spożyciu modrzewnicy.
Łodygi i liście modrzewnicy cechują się dużą zawartością tanin.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-10-21 17:45:47]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57779712. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Anne‐Laure Jacquemart. Andromeda polifolia L.. „Journal of Ecology”. 86, 3, s. 527-541, 1998. DOI: 10.1046/j.1365-2745.1998.00274.x. 
  • Catherine M. Bush, Lu Lu, Peter W. Fritsch, De‐Zhu Li, Kathleen A. Kron. Phylogeny of Gaultherieae (Ericaceae: Vaccinioideae) Based on DNA Sequence Data from matK, ndhF, and nrITS. „International Journal of Plant Sciences”. 170, 3, s. 355-364, 2009. 
  • Andromeda polifolia. W: Alpine Garden Society Plant Encyclopaedia [on-line]. The Alpine Garden Society. [dostęp 2019-09-03].
  • N.J. Kac: Bagna kuli ziemskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 40, 49, 84.
  • Mark H. Brand: Andromeda polifolia. W: Plant Database [on-line]. University of Connecticut. [dostęp 2019-09-03].
  • Andromeda polifolia. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-08-31].
  • Andromeda – A. polifolia. The Heather Society. [dostęp 2019-09-03].
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Wyd. 6. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 482.
  • Mieczysław Czekalski: Liściaste krzewy ozdobne o wszechstronnym zastosowaniu. 2. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2006, s. 92. ISBN 83-09-01790-1.
  • Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin w Polsce dziko rosnących. Lwów, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Zakładu Nar. im. Ossolińskich, 1923, s. 117.
  • Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 126. ISBN 83-05-12868-7.
  • Tadeusz Henryk Puchniarski: Rośliny siedlisk leśnych w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 141-142. ISBN 83-09-01822-3.
  • Danuta Ulińska: Andromeda polifolia 'Blue Ice'. W: e-katalog roślin [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2019-09-01].
  • Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-05-27].
  • Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. X. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1963, s. 97-98.
  • Maria Hannenbreg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 220-221. ISBN 83-200-0419-5.
  • Kazimierz Zarzycki: Rodzina Ericaceae wrzosowate. W: Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. X. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1963, s. 97.
  • Mieczysław Czekalski: Wrzosy, wrzośce i inne rośliny wrzosowate. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2008, s. 164-165. ISBN 978-83-09-01032-6.
  • Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 67. ISBN 83-01-13434-8.
  • Dorothy M. Fabijan: Andromeda Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-09-01].
  • Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  • Peter Hagen, Martin Haberer: Staw w ogrodzie. Klub dla Ciebie, s. 289. ISBN 978-83-258-0272-1.
  • Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste A-B. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991, s. 230-231. ISBN 83-01-10135-0.
  • Jim Gardiner: The Timber Press Encyclopedia of Flowering Shrubs. Timber Press, 2014, s. 407. ISBN 1-60469-395-9.
  • Rachael Gingerich: Species Productivity Schedule for Andromeda glaucophylla. University of Michigan, 2012. [dostęp 2019-09-02].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-13].
  • Donald H. Les: Aquatic Dicotyledons of North America: Ecology, Life History, and Systematics. CRC Press, 2017. ISBN 1-351-64440-8.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica Atlas, 1924, s. 463.
  • Andromeda polifolia. W: The Global Pollen Project [on-line]. [dostęp 2019-09-01].
  • Andromeda polifolia. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2019-09-01].
  • Andromeda polifolia Linnaeus var. latifolia. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-08-31].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Andromeda polifolia. W: The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [on-line]. [dostęp 2019-09-03].
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland a checklist. Kraków: Polish Academy of Sciences, W. Szafer Institute of Botany, 1995, s. 27. ISBN 83-85444-38-6.
  • Jane E. Taylor: Andromeda polifolia. W: Fire Effects Information System (FEIS) [on-line]. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer), 2007. [dostęp 2019-09-02].
  • The Plant List. [dostęp 2017-02-28].
  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  • David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 48. ISBN 978-1-107-11502-6.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: 1894, s. 54.
  • Danuta Ulińska: Modrzewnica pospolita. W: e-katalog roślin [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2019-09-01].
  • Andromeda polifolia. W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2019-09-01].
  • Danuta Ulińska: Andromeda polifolia 'Nikko'. W: e-katalog roślin [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2019-09-01].
  • N.V. Filippova, M.N. Thormann. The fungal consortium of Andromeda polifolia in bog habitats. „Mires and Peat”. 16, s. 1-29, 2015. 
  • Kathleen A. Kron, Walter S. Judd, Darren M. Crayn. Phylogenetic analyses of Andromedeae (Ericaceae subfam. Vaccinioideae). „American Journal of Botany”. 86, 9, s. 1290-1300, 1999. DOI: 10.2307/2656777. 
  • Andromeda polifolia Linnaeus var. polifolia. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-08-31].
  • Piotr Ilnicki: Torfowiska i torf. Poznań: Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, 2002, s. 183. ISBN 83-7160-243-X.
  • Andromeda polifolia. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-08-31].
  • Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Multico, 2007, s. 288, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
  • H. Peter Loewer: Thoreau's Garden: Native Plants for the American Landscape. Stackpole Books, 2002, s. 31-32. ISBN 0-8117-2948-6.
  • N.J. Kac: Bagna kuli ziemskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 131, 150, 153.
  • Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 63, 474. ISBN 83-01-13434-8.
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • maj
      • czerwiec
      • lipiec
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki różowe
      • płatki czerwone
    • liczba płatków
      • płatki cztery
      • płatków pięć
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście lancetowate
      • liście wąskie i wydłużone
      • liście równowąske
    • brzeg liścia
      • podwinięty
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga gałęzista
      • łodyga wzniesiona
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • suche
        • torebki
  • ogólne
    • krzew
    • roślina trująca
    • krzewinka
    • roślina ozdobna
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • roślina pospolita
    • trawa
    • kultywar
  • siedlisko
    • Torfowisk
    • Bory bagienne
    • Torfowiska wysokie
    • polany