Rukwiel nadmorska Cakile maritima

Rukwiel nadmorska (Cakile maritima) – gatunek rośliny jednorocznej z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Występuje na europejskich (w tym także polskich) i północnoafrykańskich wybrzeżach, przy czym rośliny z różnych obszarów różnią się do tego stopnia, że wyróżnia się w obrębie tego taksonu cztery podgatunki. Rukwiel odgrywa istotną rolę w formowaniu wydm. Regionalnie lub w okresach głodu rośliny z tego gatunku wykorzystywane były jako jadalne.

Liście skrętoległe i mięsiste, o długości od 3 do 6 cm. Blaszka liściowa jest podłużnie jajowata lub lancetowata, w zależności do podgatunku mniej lub bardziej pierzasto podzielona. Blaszka może być całobrzega lub odlegle ząbkowana. Górne liście są mniej podzielone i mają krótsze odcinki od dolnych. Wszystkie u nasady są zwężone i siedzą na łodydze. U podgatunków występujących w Europie wschodniej i południowej blaszka liściowa jest silnie podzielona. Kwiaty zebrane są w gęste grona na końcach rozgałęzień pędu. Kwiaty osiągają do 25 mm średnicy i wyrastają na grubych szypułkach o długości 1–4 mm. Cztery działki kielicha osiągają do 3–7 mm, płatki korony mają 6–10 mm długości. Płatki są białe, liliowe lub fioletowe. Są odwrotnie jajowato klinowate, u dołu wyciągnięte w długi paznokieć, u góry czasem płytko wycięte. Listki okwiatu odpadają po zapyleniu. Pokrój naga, silnie rozgałęziona roślina o wyglądzie gruboszowatym osiągająca od 15 do 45 cm wysokości (rzadko nawet do 60 cm). Starsze rośliny mają krzaczasty wygląd i osiągają do 1 m średnicy. Łodyga wzniesiona lub pokładająca się, początkowo zielona, z czasem nieco korkowaciejąca u nasady. Owoce mięsista, groniasta i dwuczęściowa łuszczyna o długości od 10 do 20–25 mm i szerokości do 6 mm. Początkowo zielona, z czasem brązowa i skorkowaciała. Górna, dłuższa część owocu ma do 15 mm długości (dolna do 11 mm). Górna część jest jajowata z nasadą wygiętą i stępionym szczytem. Dolny człon jest stożkowaty, na styku z członem górnym z dwoma rożkami. W obu częściach znajduje się pojedyncze, rzadko 2 lub 3, nasiona o długości do 3–4 mm i szerokości do 2 mm. Nasiona są żółte lub brązowe, wąskojajowate i nieco spłaszczone, o gładkiej powierzchni i masie 9 mg.

Biologia i występowanie


W skali lokalnej rozmieszczenie tego gatunku jest zmienne, bowiem stanowiska są efemeryczne i w każdym roku pojawiają się w różnych miejscach. Względnie stale gatunek jest obecny na przedpolu dużych kompleksów wydm nadmorskich. Gatunek występuje wzdłuż wybrzeży europejskich od dalekiej północy (równoleżnik 69 szerokości północnej na wybrzeżu Norwegii) po wybrzeża śródziemnomorskie i Morza Czarnego. Rośnie także wzdłuż wschodnich (azjatyckich) i południowych (afrykańskich) brzegów Morza Śródziemnego oraz na Maderze i Wyspach Kanaryjskich.
W Polsce rukwiel nadmorska (subsp. baltica) rośnie wzdłuż całego wybrzeża.
Gatunek zawleczony został na pacyficzne i atlantyckie wybrzeże Ameryki Północnej oraz do Australii. Oddziaływanie rukwieli jako gatunku inwazyjnego określane jest jako niewielkie.

Siedlisko
Gatunek rośnie w wąskim pasie nadmorskim w zróżnicowanych strefach klimatycznych – od warunków arktycznych po obszar śródziemnomorski. Tak szerokie rozpowszechnienie tłumaczone jest łagodzącym oddziaływaniem morza tłumiącym ekstremalne temperatury. Rukwiel rośnie u podnóża wydm na morskim wybrzeżu, też w zagłębieniach plaż i na kidzinie. Odgrywa istotną rolę w formowaniu inicjalnych wydm, zatrzymując niesiony przez wiatr piasek.
Sukcesja roślinności wydmowej, erozja wietrzna wydm i plaży oraz oddziaływanie sztormów i roślinożerców w warunkach naturalnych powodują ogromną zmienność liczebności populacji.
Fitosocjologia
Rukwiel nadmorska występuje w pojedynkę lub w efemerycznych zbiorowiskach występujących na siedliskach wydm inicjalnych, niszczonych okresowo przez fale przypływów lub sztormy zimowe. Na przedpolach wydmowych rośnie często z solanką kolczystą (Salsola kali), na wydmach inicjalnych towarzyszy honkenii piaskowej (Honckenya peploides), perzowi sitowemu (Elymus farctus), wydmuchrzycy piaskowej (Leymus arenarius) i piaskownicy zwyczajnej (Ammophila arenaria). Zajmuje luki między bylinami, wobec których jest bardzo słabo konkurencyjna. Rośnie też na kidzinie razem z różnymi gatunkami łobód (Atriplex), z burakiem dzikim (Beta vulgaris subsp. maritima) i szczawiem kędzierzawym (Rumex crispus). Rukwiel nadmorska jest gatunkiem charakterystycznym dla klasy roślinności Cakiletea maritimae (klasa nazwana w 1950 przez Reinholda Tüxena od nazwy tego gatunku) obejmującej różnorodne zespoły roślin jednorocznych kształtujące się na brzegach mórz.
Oddziaływania międzygatunkowe
W miejscach występowania myszaka leśnego, którego gniazda znajdują się w kępach piaskownicy zwyczajnej, liczebność rukwieli jest istotnie ograniczana. Gryzoń zjada do 95% owoców rukwieli w pobliżu swoich gniazd. Mechanizmem obronnym przed żerowaniem roślinożerców jest wytwarzanie glukozynolanów.
Roślina jest wykorzystywana jako pokarmowa przez larwy chrząszczy z rodziny stonkowatych – Psylliodes marcida – i ryjkowcowatych – Ceutorhynchus cakilis – oraz motyli – bielinka kapustnika (Pieris brassicae) i Agrotis ripae.
W badaniach laboratoryjnych stwierdzono, że rukwiel może oddziaływać allelopatyczne na inne rośliny, jednak nie obserwowano tego zjawiska w naturze.


Młode, delikatne, kruche i nieco mięsiste pędy bywają spożywane w basenie Morza Śródziemnego jako warzywo oraz częściej, z powodu ostrego smaku, jako dodatek smakowy do potraw. Spożywane mogą być w stanie surowym lub po przegotowaniu. W czasach głodu suszony korzeń mielono i dodawano do mąki używanej do wyrobu chleba.
Jako roślina halofilna rukwiel jest przedmiotem badań nad walorami użytkowymi, kwalifikującymi do upraw na terenach z glebami słonymi. Wskazuje się na wysoką zawartość olejów w nasionach, sięgającą 40%. Olej ten jednak zawiera dużo kwasu erukowego i może służyć jedynie do celów technicznych, ewentualnie może być powodem do wyselekcjonowania odmian niskoerukowych, analogicznie jak było to w przypadku rzepaku.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 19:56:42]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=55029195. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001- .... [dostęp 2011-06-21].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14439-4.
  • Clifford A. Wright: Mediterranean Vegetables: A Cook's ABC of Vegetables and Their Preparation in Spain, France, Italy, Greece, Turkey, the Middle East, and North Africa with More Than 200 Authentic Recipes for the Home Cook. Boston: Harvard Common Press, 2001, s. 209. ISBN 1-55832-196-9.
  • Anna Namura-Ochalska: Inicjalne stadia nadmorskich wydm białych (pol.). Herbich J. (red.) Siedliska morskie i przybrzeżne, nadmorskie i śródlądowe solniska i wydmy. Ministerstwo Środowiska, 2004. [dostęp 2011-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-16)].
  • A.R. Clapham, T.G. Tutin, E.F. Warburg: Flora of the British Isles. Cambridge at the University Press, 1962, s. 137.
  • Sea Rocket (ang.). LuontoPortti / NatureGate. [dostęp 2012-08-18].
  • Cakile maritima Scop., Europäischer Meersenf (niem.). W: FloraWeb: Schmetterlingsfutterpflanze [on-line]. Bundesamt fur Naturschutz. [dostęp 2012-08-20].
  • Cakile maritima (European searocket) (ang.). California Invasive Plant Council. [dostęp 2012-08-16].
  • M. Sychowa: Cakile Miller, Rukwiel. W: Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom IV. Adam Jasiewicz (red.). Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985.
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 102. ISBN 83-915161-1-3.
  • Cakile maritima Scop. (ang.). W: PLANTS Profile [on-line]. Natural Resources Conservation Service. [dostęp 2012-08-16].
  • A. J. Davy, R. Scott, C. V. Cordazzo. Biological flora of the British Isles: Cakile maritima Scop.. „Journal of Ecology”. 94, 3, s. 695–711, 2006. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2006.01131.x (ang.). 
  • Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1957, s. 33-34.
  • Taxon: Cakile maritima (ang.). W: GRIN Taxonomy for Plants [on-line]. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service, Beltsville Area. [dostęp 2012-08-18].
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Malcolm Storey: Cakile maritima Scop. (Sea Rocket) (ang.). BioInfo (UK). [dostęp 2012-08-20].
  • Helmut Lieth, Marina Mochtchenko: Cash Crop Halophytes Recent Studies: Ten Years after Al Ain Meeting. Dordrecht: Springer, 2004, s. 121-124.
  • Gandour M, Hessini K, Abdelly C.. Understanding the population genetic structure of coastal species (Cakile maritima): seed dispersal and the role of sea currents in determining population structure. „Genet Res (Camb).”. 90, 2, s. 167-178, 2008. PMID: 18426620 (ang.). 
  • Cakile maritima. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-06-21].
  • Marviol. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2012-08-18].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 189. ISBN 83-904633-6-9.
  • Heinz H. Ellenberg: Vegetation Ecology of Central Europe. Cambridge University Press, 1988, s. 371-372.
  • Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (pol.). W: Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, 22.7.1992 L 206/7 [on-line]. [dostęp 2012-06-16].
Przypisane cechy
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki białe
barwa kwiatów płatki fioletowe
barwa kwiatów płatki liliowe
korona kwiatu i typ kwiatostanu grono
kształt blaszki liście jajowate
kształt blaszki liście lancetowate
ulistnienie liście skrętoległe
ulistnienie ząbkowany
ulistnienie całobrzegie
ulistnienie liście pierzaste
kolor owoców żółte
kolor owoców zielone
kolor owoców brązowe
rodzaj owoców łuszczyna
powierzchnia owocu gładka
wygląd łodygi łodyga pełzająca
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga gładka
wygląd łodygi łodyga wzniesiona