Wrzos zwyczajny Calluna vulgaris

Wrzos zwyczajny, wrzos pospolity (Calluna vulgaris (L.) Hull) – jedyny gatunek rośliny wieloletniej z rodzaju wrzos (Calluna Salisb.) należącego do rodziny wrzosowatych (Ericaceae Juss.). Występuje w niemal całej Europie i przyległych obszarach Azji i Afryki oraz jako zawleczony na innych kontynentach. W Polsce jest to gatunek pospolity. Rośnie w różnych zbiorowiskach roślinnych i w różnych warunkach wilgotnościowych, zawsze jednak na glebach kwaśnych i ubogich. Jest wykorzystywany jako roślina miododajna i lecznicza oraz uprawiany jest jako roślina ozdobna. Wyhodowano liczne odmiany wrzosu różniące się formą wzrostu, barwą kwiatów i liści, terminami kwitnienia. Gatunek o szczególnym, symbolicznym znaczeniu i wszechstronnych zastosowaniach, zwłaszcza w północnej Europie – w Irlandii, Szkocji i Norwegii.

Liście zimozielone, drobne, igiełkowate, naprzeciwlegle. Na głównym pędzie rosną luźno, a na pędach bocznych bardzo gęsto. Blaszka jest naga, podługowato lancetowata do jajowato lancetowatej o wymiarach 2,5-3,5 × 0,5-0,7 mm. Odosiowo blaszka ma kant, a na powierzchni doosiowej bruzdę. U nasady liście są siedzące i uszkowato obejmują łodygę. Kwiaty obupłciowe, drobne, dzwonkowate, różowoliliowe, rzadziej białe, czterokrotne, zebrane w luźnych, jednostronnych wielokwiatowych, rozgałęzionych szczytowych gronach. Wąskie kwiatostany osiągają do 15–25 cm długości (stanowią ok. 1/3 do blisko połowy długości pędów rocznych). Poszczególne kwiaty otoczone są zielonym, 4-listkowym kieliszkiem. Działki kielicha barwne, długości do 3–4 mm, podobne do płatków korony, które są krótsze (zwykle do 2, rzadko 3 mm długości), połączone u nasady. Pręcików jest 8, ich pylniki mają 1 mm długości i są ciemnobrązowe z parą jaśniejszych, zagiętych wyrostków u nasady. Pylniki otwierają się porami. Nitki pręcików nagie, wygięte, płaskie i przylegają do zalążni. Zalążnia górna, powstaje z 4 owocolistków, z pojedynczą szyjką słupka. Szyjka słupka prosta lub słabo wygięta. Osiąga do 3 mm długości i wystaje nieco ponad okwiat. Znamię główkowate, z niewyraźnymi łatkami. Pokrój krzewinka zimozielona osiągająca zwykle do 0,5–0,6 m wysokości, rzadko do 1-1,2 m, a wyjątkowo do 2 m wysokości. Pędy są cienkie (u nasady wyjątkowo do 1,5 cm średnicy), pokładają się na ziemi. Pąki bardzo drobne. Młode pędy są owłosione lub nagie. Kora jest ciemnopomarańczowa do czerwonawej. Owoce pękające czterema klapami, czterokomorowe torebki ukryte wśród trwałych listków okwiatu. Osiągają one 2–2,5 mm długości, mają kulisty kształt, barwę żółtawą do pomarańczowej, okryte są białawymi włoskami. Na szczycie owoców zachowuje się zaschnięta szyjka słupka. Torebki zawierają liczne, bardzo drobne nasiona o wymiarach: 0,5-0,7 × 0,2-0,3 mm. Nasiona mają barwę czerwonopomarańczową.

Biologia i występowanie


Wrzos to roślina wybitnie kwasolubna – rośnie na glebach o różnej wilgotności od suchych piasków po bagna, jednak zawsze kwaśnych i ubogich. Uznawany jest za gatunek wskaźnikowy takich gleb. Unika skał wapiennych. Występuje na terenach nizinnych i w górach sięgając po 2700 m n.p.m. w Alpach, 2060 m n.p.m. w Tatrach. Optimum ekologiczne gatunek ma w formacjach krzewinkowych rozwijających się pod wpływem wilgotnego i łagodnego klimatu atlantyckiego – na wrzosowiskach. Do Europy Środkowej i Polski sięgają one wykształcone w postaci uproszczonej i wrzos rośnie tu często na siedliskach leśnych istotnie wpływając na fizjonomię i ekologię dna lasu, zwłaszcza na siedliskach borowych. Zasiedla poza tym murawy, zdegradowane łąki, torfowiska wysokie. Źle rośnie w miejscach zacienionych – słabo się w takich miejscach rozgałęzia i kwitnie. W Ameryce Północnej jako gatunek introdukowany rozprzestrzenia się i rośnie wewnątrz kontynentu głównie wzdłuż linii kolejowych. Na Nowej Zelandii rozprzestrzenia się wzdłuż dróg i dolin rzecznych.
Rodzimy obszar występowania wrzosu obejmuje niemal całą Europę, część Azji (Turcja, Syberia) oraz północną Afrykę (góry w północnym Maroko, Azory, Madera). W Europie rośnie na północy po najdalsze końce Półwyspu Skandynawskiego oraz na Islandii, ale na południu brak go w południowo-wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego, a na Półwyspie Apenińskim i Bałkańskim rośnie tylko w górach, w ich północnej części. Z wysp na Morzu Śródziemnym rośnie tylko na Korsyce. Ku wschodowi zasięg zwarty obejmuje północno-wschodnią część kontynentu po Ural, dalej na Syberii wrzos rośnie już bardzo rozproszony. Podobnie bardzo nieliczne stanowiska ma w Azji Mniejszej. Generalnie w zachodniej części zasięgu częściej gatunek powszechny i masowo rosnący, ku wschodowi spotykany coraz rzadziej i mniej licznie.
W Polsce wrzos jest pospolity niemal na całym obszarze, lokalnie tylko bywa rzadszy (np. na Żuławach Wiślanych i Równinie Pyrzyckiej).
Jako gatunek zawleczony lub uciekinier z uprawy rozprzestrzenił się także w Australii, Nowej Zelandii oraz Ameryce Północnej. W Australii rośnie na Tasmanii. W Nowej Zelandii rozprzestrzenił się na Wyspie Północnej w Parku Narodowym Tongariro. W końcu XX wieku dominował tam na powierzchni 1 tys. ha, a obecny był na dalszych 25 tys. ha. W Ameryce rośnie głównie w jej części północno-wschodniej, wzdłuż wybrzeży od Labradoru po Wirginię Zachodnią oraz w Kolumbii Brytyjskiej.


Wrzos jest rośliną leczniczą, na którą zapotrzebowanie jest zmienne i z naddatkiem zaspakajane z bogatych zasobów naturalnych. Wielkość pozyskania jest na tyle nieduża, że nie wpływa na zasoby gatunku. Po raz pierwszy jako roślina lecznicza opisany został w XV wieku przez Hieronymusa Brunschwiga. W następnym wieku wspominany był przez Pierandreę Matthioliego, Hieronima Bocka i Theodorusa Tabernaemontanusa. Wykorzystywany jest w lecznictwie ludowym i w homeopatii. Należy do ziół raczej rzadko wykorzystywanych.Surowiec zielarski
Ziele wrzosu (Herba Calunae, dawniej Herba Ericae), kwiaty wrzosu (Flos Callunae, dawniej Flores Ericae).
Zbiór i suszenie
Ziele i kwiaty pozyskuje się w początkach kwitnienia, pod koniec sierpnia, ścina się gałązki z kwiatami w połowie ich wysokości. Kwiaty zbiera się ręcznie. Surowiec suszy się w miejscach przewiewnych i zacienionych. Same kwiaty suszy się w cienkich warstwach na powietrzu lub w suszarniach w temperaturze około 40 °C, ziele w suszarniach w temperaturze do 60 °C. Kwiaty przechowuje się w skrzynkach wykładanych papierem lub workach w miejscach suchych i przewiewnych. Prawidłowo wysuszony surowiec powinien zachować różowofioletową barwę kwiatów. W celu uzyskania 1 kg suszu potrzeba około 4,5 kg świeżych kwiatów, a w przypadku ziela – 3,5 kg pędów.
Działanie
Przeciwzapalne (zwłaszcza na cewkę moczową), moczopędne (dzięki flawonoidom), przeciwreumatyczne, uspokajające i napotne. Wrzos wzmagać ma także wydzielanie soku żołądkowego za sprawą związków goryczowych i działać słabo rozkurczowo. W lecznictwie ludowym stosowany był zwłaszcza w celu odkażania dróg moczowych i jako środek uspakajający przy bezsenności. Działanie przeciwbakteryjne jest skuteczne przy alkalicznym odczynie moczu, bowiem wówczas w wyniku hydrolizy arbutyna ulega rozkładowi na hydrochinon. Przeciwbakteryjnie działają także związki polifenolowe. Hamująco na rozwój flory bakteryjnej w przewodzie pokarmowym wpływają garbniki. Ziele stosuje się przy schorzeniach dróg moczowych, chorobach nerek i przewodu pokarmowego, przeroście prostaty oraz pomocniczo przy chorobach reumatycznych, chorobach wątroby i bezsenności, przy zaburzeniach krążenia i menstruacji podczas przekwitania. W lecznictwie ludowym kąpiele z wrzosu stosowano także przy krzywicy, a ziele przy schorzeniach dróg oddechowych i chorobach reumatycznych.
Ziele wrzosu działać ma także ściągająco i odkażająco na skórę i wykorzystywane jest w tym zakresie w kosmetyce.
Skuteczność preparatów ziołowych z wrzosu nie jest udowodniona.
Dawkowanie
Z kwiatów sporządza się odwar (1–1,5 łyżki surowca na 250 ml wody). Pije się ok. 100 ml odwaru 2–3 razy dziennie. Odwar stosowany po posiłku stosuje się jako środek moczopędny i przeciwzapalny dla dróg moczowych, a przed posiłkiem przy problemach z układem pokarmowym. W ziołolecznictwie wrzos stosowany jest jednak najczęściej w mieszankach z innymi, podobnie działającymi ziołami.
Zastosowanie w weterynarii
Regionalnie w lecznictwie ludowym podawano napar z ziela wrzosu krowom chorującym na pryszczycę.


Wrzos należał do roślin wszechstronnie wykorzystywanych, zwłaszcza na obszarach, gdzie dominował w krajobrazie nie pozostawiając ich mieszkańcom innych alternatyw. Tak było na przykład w Szkocji. Tam pędy wrzosu wykorzystywane były do wyrobu mioteł, strzech na chatach (także w Laponii) i dodawano je do gliny, torfu i nawozu zwierzęcego podczas wyrobu ścian, układając bryły korzeniowe wrzosu korzeniami na zewnątrz domostw. Z pędów zaplatano także powrozy, a z korzeni wytaczano uchwyty narzędzi. Wobec braku alternatywy wrzos był także rośliną pastewną i na wrzosowiskach odnawianych ogniem wypasano owce (ogień powodował rozkrzewianie wrzosu, którego młodymi pędami żywiły się zwierzęta oraz wymuszał rozkrzewianie się roślin przy powierzchni gruntu). Gdzie indziej także na młodych pędach wrzosu spasano konie i bydło. Suchy chrust wrzosowy stosowany był jako opał, a cienkimi pędami wypychano materace. Wyrabiano z tej rośliny także piwo wrzosowe zwane Fraoch, warzone zwłaszcza na wyspie Islay. Wiersz o wielkiej wartości przepisu na piwo wrzosowe dla Piktów napisał Robert Louis Stevenson. Z wrzosów powstaje uznawany za zdrowy i ceniony miód wrzosowy, dodawany m.in. do likierów. W różnych obszarach Europy Północnej dodawano kwiatów wrzosu podczas wyrobu wina. Wrzos stosowany był także jako surogat herbaty i jako źródło żółtego barwnika stosowanego do barwienia tkanin.
Wrzos należy do szczególnie cenionych roślin miododajnych. Miód wrzosowy należy do najlepszych miodów kwiatowych, ma konsystencję galaretowatą i jest trudny do odwirowania z plastrów. Znalazł zastosowanie głównie w leczeniu schorzeń prostaty. W stanie płynnym ma zabarwienie czerwonobrunatne i konsystencję galaretowatą. Ma też silny aromat i charakterystyczny ostry słodko-gorzki smak. Z jednego hektara wrzosowiska o średnim zagęszczeniu roślin pszczoły zbierają do 50–120 kg miodu, a w optymalnych warunkach nawet 200 kg miodu. Przeciętnie na 1 m² obserwuje się 6 pszczół, co dla 1 ha oznacza ich obecność w liczbie 60 tys. Odpowiada to dwóm pniom i taką ich liczbę na 1 ha wystawiają na wrzosowiskach pszczelarze wędrujący z pasiekami. Miód wrzosowy bywa pozostawiany pszczołom na zimę, ponieważ umożliwia pasiece dobre zimowanie.
Wrzos uprawiany jest jako roślina ozdobna. Wykorzystywany jest do wyrobu wieńców i suchych bukietów zimowych. Odmiany ozdobne stosuje się w urządzaniu terenów zielonych, ale sprawdzają się także w niewielkich ogrodach. Najlepiej wyglądają sadzone w stosunkowo dużych, nieregularnych grupach (po kilkanaście okazów jednej odmiany), optymalnie w towarzystwie kontrastująco ubarwionych i zróżnicowanych pokrojem i wysokością roślin. Wrzosy sprawdzają się jako rośliny okrywowe, w ogrodach skalnych, na obrzeżach rabat i dróg ogrodowych. Mogą być sadzone w wieloletnich kompozycjach w pojemnikach na balkonach i tarasach oraz jako ozdoba grobów. Do ostatniego zastosowania nadają się zwłaszcza wrzosy odmian pączkowych – odpornych na temperatury ujemne i długo utrzymujące barwne pąki kwiatowe (są konkurencyjne w czasie Święta Zmarłych wobec często wówczas przemarzających chryzantem).
Uprawa wrzosu jako rośliny ozdobnej stała się popularna dopiero po latach 20. XIX wieku, po sprowadzeniu do Europy wrzośców południowoafrykańskich. Przed wiekiem XIX wrzos w zasadzie nie był wspominany jako roślina ogrodowa. Za zmianę tego stanu rzeczy wpływ miała też rozwijająca się w tym wieku moda na Celtów i związane z tym zainteresowanie wrzosowiskami. Do 1838 znanych było 15 odmian uprawnych, na początku XXI wieku było ich już ponad tysiąc, z czego ok. stu rozpowszechnionych w uprawie. Prace hodowlane nad wrzosami prowadzą głównie szkółki roślin ozdobnych w Niemczech, Holandii i Wielkiej Brytanii.
Odmiany uprawne różnią się wysokością, pokrojem, barwą kwiatów i liści, terminami kwitnienia, kwiatami pojedynczymi, pełnymi lub pozostającymi cały czas w pąkach (tzw. wrzosy pączkowe).




Roślina o zapachu słabo aromatycznym i nieco gorzkim smaku. Ziele zawiera 0,35–0,42% arbutyny, ok. 7% garbników, erikolinę, alkaloidy (erykodynę), flawonoidy (kwercytrynę i mirycytrynę), procyjanidyny, niewielkie ilości olejku eterycznego, kwas cytrynowy, taninowy i krzemowy, związki mineralne m.in. z krzemem i potasem.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-01 23:01:35]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57384152. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. X. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 101.
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Zapylanie i miododajność roślin. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 131-132. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • Given Name HEATHER (ang.). Behind the Name. [dostęp 2017-07-04].
  • Leszek B. Orlikowski: Ochrona roślin wrzosowatych przed fytoftorozą. W: Szkółkarstwo 2005/2 [on-line]. Plantpress Sp. z o.o, 2005. [dostęp 2017-07-01].
  • Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986, s. 164. ISBN 83-02-00607-6.
  • M. Johansson. The influence of ammonium nitrate on the root growth and ericoid mycorrhizal colonization of Calluna vulgaris (L.) Hull from a Danish heathland. „Oecologia”. 123, 3, s. 418–424, 2000. DOI: 10.1007/s004420051029. 
  • Robert Moss. A Comparison of Red Grouse (Lagopus L. scoticus) Stocks with the Production and Nutritive Value of Heather (Calluna vulgaris). „Journal of Animal Ecology”. 38, 1, s. 103-122, 1969. DOI: 10.2307/2741. 
  • Janusz B. Faliński: Vegetation Dynamics in Temperate Lowland Primeval Forests: Ecological Studies in Białowieza Forest. Springer Science & Business Media, 2012, s. 95. ISBN 94-009-4806-9.
  • Jan Volák, Jiři Stodola: Rośliny lecznicze. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza BGW, 1992, s. 100. ISBN 83-7066-389-3.
  • Eliza Lamer-Zarawska, Barbara Kowal-Gierczak, Jan Niedworok: Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 362. ISBN 978-83-200-3401-1.
  • R.J Pakeman, P.D Hulme, L Torvell, J.M Fisher. Rehabilitation of degraded dry heather (Calluna vulgaris <L.> Hull) moorland by controlled sheep grazing. „Biological Conservation”. 114, 3, s. 389–400, 2003. DOI: 10.1016/S0006-3207(03)00067-3. 
  • Calluna vulgaris (L.) Hull. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2017-05-19].
  • Scott Cunningham: Encyklopedia magicznych roślin. Białystok: Studio Astropsychologii, 2009, s. 282. ISBN 978-83-7377-352-3.
  • Sharples, J. M., Chambers, S. M., Meharg, A. A., Cairney, J. W. G.. Genetic diversity of root-associated fungal endophytes from Calluna vulgaris at contrasting field sites. „New Phytologist”. 148, 1, s. 153–162, 2000. DOI: 10.1046/j.1469-8137.2000.00734.x. 
  • Weed Risk Assessment: Calluna vulgaris. Department of Primary Industries, Parks, Water and Environment, Tasmanian Government. [dostęp 2017-05-14].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 349. ISBN 83-01-14342-8.
  • Ewa i Mariusz Chojnowscy: Azalie, różaneczniki, wrzosy i inne wrzosowate. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 165-187. ISBN 978-83-7073-650-7.
  • P.D. Hulme, B.G. Merrell, L. Torvell, J.M. Fisher, J.L. Small, R.J. Pakeman. Rehabilitation of degraded Calluna vulgaris (L.) Hull-dominated wet heath by controlled sheep grazing. „Biological Conservation”. 107, 3, s. 351-363, 2002. DOI: 10.1016/S0006-3207(02)00073-3. 
  • Calluna vulgaris - (L.)Hull.. W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2017-05-23].
  • Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  • G. W. Heil, M. Bruggink. Competition for Nutrients between Calluna vulgaris (L.) Hull and Molinia caerulea (L.) Moench. „Oecologia”. 73, 1, s. 105-108, 1987. 
  • Reinhard Witt: Krzewy – przewodnik. Warszawa: Multico, 1997. ISBN 83-7073-133-3.
  • Paweł Pawlaczyk: 4030 Suche wrzosowiska (Calluno-Genistion, Pohlio-Callunion, Calluno-Arctostaphylion). W: Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część druga. Wojciech Mróz (red.). Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2012, s. 230-246, seria: Biblioteka Monitoringu Środowiska. ISBN 978-83-61227-72-4.
  • Mieczysław Czekalski: Wrzosy, wrzośce i inne rośliny wrzosowate. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2008, s. 44-73. ISBN 978-83-09-01032-6.
  • Paweł Pawlaczyk: 9190 Kwaśne dąbrowy (Quercetea robori-petraeae). W: Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część trzecia. Wojciech Mróz (red.). Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2012, s. 272-291, seria: Biblioteka Monitoringu Środowiska. ISBN 978-83-61227-76-2.
  • A. R. Clapham, T. G. Tutin, E. F. Warburg: Flora of the British Isles. Cambridge at the University Press, 1962, s. 609.
  • Taxon: Calluna vulgaris (L.) Hull. U.S. National Plant Germplasm System. [dostęp 2017-05-14].
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 172.
  • Mateusz Emanuel Senderski: Prawie wszystko o ziołach. Podkowa Leśna: Mateusz E. Senderski, 2007, s. 647-648. ISBN 978-83-924849-0-5.
  • Read, D. J., J. R. Leake, J. Perez-Moreno. Mycorrhizal fungi as drivers of ecosystem processes in heathland and boreal forest biomes. „Canadian Journal of Botany”. 82, s. 1243–1263, 2004. 
  • Marian Nowiński: Rośliny lecznicze flory polskiej. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1959, s. 73.
  • Wiesław Grochowski: Uboczna produkcja leśna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 392. ISBN 83-01-09535-0.
  • Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 388-390. 83-202-0472-0.
  • Malcolm Storey: Calluna vulgaris (L.) Hull (Heather). W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2017-05-23].
  • Jindřich Krejča, Jan Macků: Atlas roślin leczniczych. Warszawa: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
  • Calluna vulgaris. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2017-05-14].
  • E. Whittaker, C. H. Gimingham. The Effects of Fire on Regeneration of Calluna Vulgaris (L.) Hull. from Seed. „Journal of Ecology”. 50, 3, s. 815-822, 1962. DOI: 10.2307/2257484. 
  • Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  • O nazwach wrzesień i październik. W: Obcy język polski. Poradnia językowa [on-line]. Tygodnik Angora. Maciej Malinowski. [dostęp 2017-05-19].
  • Wojciech Mróz: Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część pierwsza. Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2010, s. 67, 133, 151, 297, seria: Biblioteka Monitoringu Środowiska. ISBN 978-83-61227-52-6.
  • G. R. Miller. Quantity and Quality of the Annual Production of Shoots and Flowers by Calluna Vulgaris in North-East Scotland. „Journal of Ecology”. 67, 1, s. 109-129, 1979. DOI: 10.2307/2259340. 
  • Andrew Mikolajski: Wrzosy i wrzośce. Poradnik ogrodniczy. Warszawa: Elipsa, 2001, s. 8-23. ISBN 83-7265-015-2.
  • Najgroźniejsze choroby roślin wrzosowatych. Hortologia.eu. [dostęp 2017-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  • Zagrożenie dla roślin iglastych i wrzosowatych – Phytophtora sp.. W: DiO [on-line]. Ogrody Arto Sp. z o.o.. [dostęp 2017-07-01].
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 242-244.
  • Heather Ale: A Galloway Legend. W: Bartleby.com [on-line]. [dostęp 2017-06-16].
  • Calluna. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2017-05-19].
  • Richard Folkard: Plant Lore, Legends, and Lyrics Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-Lore of the Plant Kingdom. Library of Alexandria, 2015. ISBN 1-4656-0458-8.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • B.F. Mohamed, C.H. Gimingham. The morphology of vegetative regeneration in Calluna vulgaris. „New Phytologist”. 69, 3, s. 743–750, 1970. DOI: 10.1111/j.1469-8137.1970.tb02459.x. 
  • Bradley, R.; Burt, A. J.; Read, D. J.. Mycorrhizal infection and resistance to heavy metal toxicity in Calluna vulgaris. „Nature”. 292, s. 335-337, 1981. 
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 153.
  • Wojciech Mróz: Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część czwarta. Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2015, s. 77, 97, seria: Biblioteka Monitoringu Środowiska. ISBN 978-83-61227-41-0.
  • Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 187. ISBN 0-333-74890-5.
  • Ericoideae. W: NCBI Taxonomy Browser [on-line]. [dostęp 2017-05-19].
  • Jadwiga Kwaśniewska, Krystyna Mikołajczyk: Wszyscy zbieramy zioła. Warszawa: Wydawnictwa Acydensowe, 1983, s. 149.
  • Heather - buliding block for Celts. Ireland calling. [dostęp 2017-07-01].
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 2001, s. 106. ISBN 83-915161-1-3.
  • Adam Paluch: Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1984, s. 171-172.
  • Maria Polakowska: Leśne rośliny zielarskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977.
  • Andrew Mikolajski: Wrzosy i wrzośce. Poradnik ogrodniczy. Warszawa: Elipsa, 2001, s. 50-61. ISBN 83-7265-015-2.
  • Interpretation Manual of European Union Habitats. W: EUR 28. April 2013 [on-line]. European Commission DG Environment. [dostęp 2017-05-14].
  • Heinrich Walter: Strefy roślinności a klimat. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1976, s. 48, 140, 153-157.
  • James J. S. Johnson: A Few of Norway’s Cultural Symbols. W: Norwegian Society of Texas [on-line]. [dostęp 2017-07-01].
  • Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989, s. 403. ISBN 83-09-00256-4.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 42. ISBN 83-05-12868-7.
  • Susan Koranki: Scottish Heather - Versatile & Beautiful. W: Scottish at heart [on-line]. MyWay LLC. [dostęp 2017-07-01].
  • Paweł Pawlaczyk: 4010 Wilgotne wrzosowiska z wrzoścem bagiennym Erica tetralix. W: Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część druga. Wojciech Mróz (red.). Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2012, s. 218-229, seria: Biblioteka Monitoringu Środowiska. ISBN 978-83-61227-72-4.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Warszawa: 1805, s. 203-204.
  • Calluna vulgaris. W: Flora of North America [on-line]. [dostęp 2017-05-06].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-05-27].
  • G. R. Miller, R. P. Cummins. Role of Buried Viable Seeds in the Recolonization of Disturbed Ground by Heather (Calluna vulgaris (L.) Hull) in the Cairngorm Mountains, Scotland, U.K.. „Arctic and Alpine Research”. 19, 4, s. 396-401, 1987. DOI: 10.2307/1551404. 
  • A. Ballester, A. M. Vieitez, E. Vieitez. Allelopathic potential of Erica vagans, Calluna vulgaris, and Daboecia cantabrica. „Journal of Chemical Ecology”. 8, 5, s. 851–857, 1982. DOI: 10.1007/BF00994785. 
  • cechy łodygi
    • szacowana wysokość łodygi
      • od pasa do wysokości człowieka (100 < x < 200 cm)
    • wygląd łodygi
      • łodyga owłosiona
  • cechy kwiatów
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki różowe
    • liczba płatków
      • płatki cztery
    • kwiatostan
      • groniasty
        • prosty
          • główka
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście jajowate
      • liście lancetowate
    • ustawienie liści
      • naprzeciwległe
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • suche
        • torebki
    • kolor owoców
      • białe
      • pomarańczowe
    • powierzchnia owocu
      • owłosiona
  • ogólne
    • drzewo
    • krzew
    • roślina lecznicza
    • krzewinka
    • roślina miododajna
    • roślina ozdobna
    • roślina ekspansywna
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • Natura 2000
    • Surowiec zielarski
    • trawa
    • roślina okrywowa
    • mech
    • roślina ogrodowa
    • paproć
  • siedlisko
    • Dąbrowy
    • Wrzosowiska
    • Torfowisk
    • Torfowiska wysokie
    • Bory sosnowe
    • lasy mieszane
    • łąki
    • zarośla
    • murawy
    • Tatry