Jałowiec pospolity Juniperus communis

Jałowiec pospolity (Juniperus communis L.) – gatunek zawsze zielonego krzewu, rzadko niskiego drzewa, należący do rodziny cyprysowatych. Występuje na półkuli północnej od obszaru okołobiegunowego po góry południowej Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Polsce jest to gatunek rozpowszechniony. Rośnie na bardzo różnych siedliskach – od bagien, poprzez lasy, po murawy, odłogi i tereny skaliste. Jest to też gatunek bardzo zmienny – euroazjatycka odmiana typowa osiąga do kilkunastu metrów wysokości, podczas gdy pozostałe odmiany płożą się lub podnoszą, osiągając niewielką wysokość. Jałowiec pospolity ma wszechstronne znaczenie użytkowe i odgrywał istotną rolę w kulturze ludzkiej, także jako roślina magiczna. Wykorzystywany jest m.in. jako roślina lecznicza, jadalna (szyszkojagody używane są jako przyprawa), olejkodajna, barwierska. Często uprawiany jest jako krzew ozdobny. W środowisku naturalnym odgrywa istotną rolę biocenotyczną.

Liście występują tylko szpilkowate, a więc w postaci juwenilnej (młodocianej) – brak dojrzałych liści w postaci łusek, jak u innych cyprysowatych. Liście wyrastają po trzy w okółku i utrzymują się na pędach przez trzy lata. Są wąskolancetowate, sztywne i kłujące, o długości od 5 do 12, rzadko do 15 mm i szerokości 1–2 mm. Mają kolor szarozielony, z wierzchu z szerokim białym paskiem, czasem z wąską, zieloną linią biegnącą środkiem liścia i z zielonymi wąskimi paskami wzdłuż brzegów. Na dolnej stronie liść wypukły, na grzbiecie często z bruzdką. Zaostrzone łuski w pąkach mają ok. 3 mm długości. Kwiaty rozdzielnopłciowe, a całe rośliny zwykle dwupienne. Pojawiają się jesienią w pachwinach liści z okółków w środkowej części ostatniego przyrostu rocznego. Kwiatostany (strobile) męskie rozwijają się pojedynczo, corocznie i w ciągu roku odpadają. Osiągają ok. 8 mm długości i składają się z 2–9 (najczęściej 3–6) okółków pręcików. Kwiatostany (strobile) żeńskie są kulistawe, za młodu zielone i o długości ok. 2 mm. Po zapyleniu i dojrzeniu nasion osiągają od 5 do 10 mm długości. U nasady wsparte są kilkoma drobnymi, trwałymi i płonnymi łuskami. Łusek tworzących właściwy kwiatostan jest od 3 do 16. Nie drewnieją one jak u wielu innych nagonasiennych, lecz pozostają mięsiste i złączone tworząc szyszkojagodę. Po dojrzeniu ma ona kolor czarny z niebieskim nalotem. Na górnej powierzchni znajdują się trzy szwy z wystającymi i odwiniętymi końcówkami łusek. Zalążki rozwijające się w nasiona umieszczone są pojedynczo na najwyższych łuskach (zwanymi nasiennymi). Jest ich zwykle od 1 do 3, rzadko do 6 i tyle też w szyszkojagodach powstaje nasion. Pokrój zawsze zielony, powoli rosnący, od nasady rozgałęziony krzew o kolumnowej, niekiedy także płasko rozpostartej formie wzrostu. Występuje również jako małe drzewo, zazwyczaj o wielu pniach, z wąsko piramidalną (tylko rzadko spłaszczoną) koroną. Osiąga wysokość zwykle do 11 m (rzadko do 20 metrów). Za największy jałowiec uznawany jest okaz o obwodzie w pierśnicy wynoszącym 2,8 m, rosnący w prowincji Närke w środkowej Szwecji. W Polsce rósł w Neplach nad Bugiem okaz, który zmierzony po wywróceniu przez wiatr w 1958 miał 12,9 m wysokości i 3,02 m obwodu w pierśnicy. Obecnie najgrubszy znany w Polsce jałowiec ma obwód 134 cm w pierśnicy. Młode pędy są trójkanciaste, gładkie z wąskimi podłużnymi listewkami. Co charakterystyczne dla jałowców – rozgałęziają się w różnych kierunkach, a nie w jednej płaszczyźnie jak u innych przedstawicieli cyprysowatych.

Biologia i występowanie


Jałowiec pospolity jest gatunkiem światłolubnym, choć potrafi się utrzymywać i rosnąć przy zacienieniu ograniczającym dostęp blisko 80% światła dziennego. Okazy żeńskie mają wyższe wymagania świetlne, a w każdym razie kwitną tylko odpowiednio oświetlone, podczas gdy rośliny męskie zakwitają, nawet rosnąc w ocienionym podszycie. Siewki wymagają jednak do rozwoju osłony przed bezpośrednim słońcem – w miejscach nieosłoniętych ginie więcej niż co trzecia z nich. Gatunek ten dobrze też znosi długotrwałą ekspozycję na wysokie promieniowanie UV-B. Na terenach odsłoniętych i silnie nasłonecznionych toleruje wahania temperatur sięgające w ciągu doby do 60 °C przy gruncie. W odniesieniu do gleb preferuje ubogie w substancje odżywcze (nawożenie gleby eliminuje jałowca), często nawapienne i piaszczyste, jak i torfowe, ale w miejscach niezalewanych lub wręcz podsychających. Toleruje szeroki zakres pH gleby i zasolenie. Jałowiec jest mrozoodporny, choć podczas mroźnych zim na dalekiej północy notowano straty listowia i rocznych szyszkojagód sięgające odpowiednio do 40 i 50% (może być uprawiany w strefach mrozoodporności od 2 do 6). Jest wrażliwy na zaleganie mokrego śniegu, mogącego powodować łamanie gałęzi i obalanie całych roślin. Jałowiec znosi niedostatki wody, choć silne i długotrwałe susze mają istotny wpływ na śmiertelność jałowców. Źle znosi stagnowanie wody, przy czym szczególnie wrażliwe są okazy męskie – o ile zazwyczaj stosunek roślin męskich do żeńskich jest wyrównany, o tyle na stanowiskach z wysokim poziomem wody okazów żeńskich stwierdzono 11 razy więcej. Jałowiec może przetrwać i odrodzić się po przejściu niewielkich pożarów (przeżywa temperatury sięgające 600 °C), ale już silniejsze go zabijają. Jałowce rosnące na wrzosowiskach nie przeżywają podczas ich wypalania. Pożary, zwłaszcza w przypadku starzejących się populacji mogą jednak przyczynić się do ich odmłodzenia, ponieważ ułatwiają kiełkowanie młodym roślinom z obfitego zwykle glebowego banku nasion.
Jałowiec w ciągu 5–12 lat skutecznie kolonizuje porzucone pola i pastwiska na ubogich siedliskach. Uznawany jest na takich siedliskach za kluczowy gatunek pionierski inicjujący w ramach sukcesji wtórnej rozwój roślinności leśnej. Jest jednym z pierwszych gatunków kolonizujących wydmy śródlądowe oraz wysychające bagna.
Jałowiec pospolity jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych przedstawicieli nagonasiennych. Zasięg tego gatunku obejmuje całą strefę okołobiegunową półkuli północnej. Jest jedynym gatunkiem jałowca występującym zarówno na półkuli zachodniej, jak i wschodniej. W Ameryce Północnej sięga na południu do obszarów górskich w Kalifornii na zachodzie i Pensylwanii na wschodzie. Na północy sięga do wybrzeży Oceanu Arktycznego, ale brak go na wyspach Archipelagu Arktycznego. Rośnie jednak wzdłuż wybrzeży południowej Grenlandii. W Europie zasięg gatunku obejmuje niemal cały kontynent z wyjątkiem Azorów, Balearów i Krety. Na północy po Islandię i północne krańce Półwyspu Skandynawskiego. W południowej części Europy spotykany jest niemal wyłącznie w górach. Rośnie także w górach Afryki północnej. Dalej na wschód obecny jest w północnej części Azji Mniejszej oraz w regionie Kaukazu. Poza tym występuje w Europie wschodniej, choć w południowej Ukrainie i południowej Rosji jest rozproszony. W Azji zasięg gatunku obejmuje północną część kontynentu po Syberię i wybrzeża Morza Ochockiego oraz obszary górskie Azji środkowej po Himalaje na południu. Na Dalekim Wschodzie jałowiec pospolity rośnie na Kamczatce, Sachalinie i Wyspach Japońskich (brak go na Czukotce).
W Polsce gatunek jest rozpowszechniony na całym obszarze. Najliczniej występuje w północno-wschodniej części kraju, na Mazowszu i w rejonie Bydgoszczy. Stosunkowo najrzadziej spotykany jest w Polsce południowo-zachodniej. Lokalnie brak go zupełnie w obszarach intensywnie użytkowanych rolniczo (Żuławy Wiślane, Równina Pyrzycka, centralna Wielkopolska). W górach odmiana typowa spotykana jest do wysokości 1350 m n.p.m. (Smytniańskie Turnie w Tatrach), a odmiana halna do 2350 m n.p.m. (Ostry Szczyt).
Jałowiec w odmianie halnej rośnie na północy i w górach w zbiorowiskach karłowych wierzb i bażyny czarnej, także dębika ośmiopłatkowego i turzycy sinej oraz na wrzosowiskach. Na obszarach górskich w północnej Europie tworzy zbiorowiska zaroślowe z odmianą karpacką brzozy omszonej, z dużym udziałem szczawika zajęczego i krzewinek – wrzosu i borówek. Poza tym tworzy też niskie zarośla w górach Skandynawii z brzozą karłowatą. W Alpach jałowiec halny rośnie na torfowiskach z udziałem bagna zwyczajnego i sosny zwyczajnej i w innych zbiorowiskach zaroślowych, w tym z jarząbem nieszpułkowym i kosodrzewiną. Jest też tam gatunkiem charakterystycznym dla zespołów Rhodothamno chamaecisti-Juniperetum alpini oraz Junipero-Arctostaphyletum, a w Apeninach dla związku zespołów Daphno oleoidis-Juniperion alpinaea. Jałowiec halny w obrębie klasy borów Vaccinio-Picetea jest charakterystyczny dla zespołów Rhododendretum ferruginei, Rhododendro ferruginei-Pinetum prostratae. W górach Algierii odmiana hemisphaerica tworzy odrębny zespół Cynosuro balansae-Juniperetum hemisphericae (poza tym występuje tam pojedynczo jako komponent różnych zbiorowisk).
Odmiana typowa występuje na ubogich murawach napiaskowych, od postaci porostowych (z chrobotkami) po murawy z kostrzewą owczą i jastrzębcem kosmaczkiem. Jałowiec może być ekspansywny na ubogich pastwiskach i odłogach. Jałowiec utrzymuje się w takich zbiorowiskach mimo wkraczania z czasem drzew – osiki i sosny. Młode jałowce rosną także w przypadku konkurencji z roślinnością trawiastą. Spotykane są także w różnych zbiorowiskach wrzosowiskowych, jednak by wyrosnąć w nich, jałowiec potrzebuje mikrosiedlisk wolnych od wrzosu. Na obszarach niżowych jałowiec rośnie na ubogich, piaszczystych siedliskach w zespole Helichryso-Juniperetum w Polsce i na terenach na wschód i północ od niej oraz w zespole Dicrano-Juniperetum w Europie Zachodniej. Jest na tych terenach też składnikiem inicjalnych lasów osikowo-sosnowych i borów sosnowych.
W Europie Środkowej jałowiec pospolity nie jest charakterystyczny dla żadnego zespołu roślinnego, z wyjątkiem odmiany halnej charakterystycznej dla związku zespołów Rhododendro–Vaccinienion.
W Ameryce Północnej jałowiec ten rośnie w różnorodnych zbiorowiskach krzewinkowych i trawiasto-turzycowych na dalekiej północy i w górach oraz w licznych zbiorowiskach leśnych z dominacją takich gatunków jak: sosna żółta, wydmowa, giętka, oścista, Pinus albicaulis, daglezja zielona, jodła kalifornijska, świerk Engelmanna, biały, kłujący, topola osikowa i jodła górska.

Jałowiec pospolity jest gatunkiem bardzo zmiennym. Taksony wewnątrzgatunkowe wyodrębniane są na podstawie cech niezbyt wybitnych i nierzadko występują rośliny trudne do klasyfikacji, o cechach pośrednich. Dlatego zaproponowano obniżenie rangi systematycznej czterem tradycyjnie wyróżnianym podgatunkom i wyróżnienie w obrębie tego gatunku tylko odmian, których w sumie opisano ok. 30. Klasyfikacja taksonów wewnątrzgatunkowych wciąż jest modyfikowana, wymaga dalszych badań i zmian.
Dwa krańce zmienności gatunku reprezentują rośliny opisane jako odmiany communis i saxatilis (według innych ujęć – odpowiednio podgatunki: ssp. communis i ssp. nana). Pośredni charakter mają podgatunki (ew. odmiany): ssp. lub var. depressa i ssp. lub var. hemispherica. Nawet między najbardziej morfologicznie odmiennymi taksonami nie stwierdzono istotnych różnic genetycznych (także w chloroplastowym DNA), fitochemicznych (mają identyczne woski kutikularne, alkany i terpeny) oraz anatomicznych (budowa drewna jest nieco odmienna jednak bez cech wyraźnie swoistych). Niektórzy autorzy nie wyróżniają zarówno ani w randze podgatunku, ani odmiany hemispherica i kaukaskiej oblonga. Badania molekularne wskazują na bliskie lub odległe pokrewieństwo jałowców z różnych obszarów niezależne od tradycyjnych podziałów na podtaksony. Przykładowo europejskie populacje odmiany saxatilis są bliżej spokrewnione z tutejszą odmianą communis niż z podobnymi sobie przedstawicielami odmiany saxatilis z Kamczatki.
Odmiany (w niektórych ujęciach podgatunki)
var. communis (synonimy: ssp. communis; ssp. eu-communis Syme; var. arborescens Gaud.; var. montana Nielr. non-Ait.; var. vulgaris Ait.)Odmiana lub podgatunek typowy. Krzew lub drzewo, jeśli płożące to wyraźnie z powodu wpływu warunków ekologicznych. Liście osiągają długość od 8 do 20 mm i szerokość do 1,5 mm. Stopniowo zwężają się ku szczytowi. Rozmieszczone są w luźnych okółkach i odstają niemal pod kątem prostym względem pędu. W efekcie pędy są bardzo kłujące. Pąki okryte są liśćmi łuskowatymi. Szyszkojagody są niemal kuliste i zawierają zwykle tylko pojedyncze nasiono. Zasięg tego taksonu obejmuje rozległe obszary Europy, północną część Azji Mniejszej i rejon Kaukazu oraz północną Rosję sięgając na wschodzie po Syberię środkową.
var. saxatilis Pall. (syn.: ssp. nana (Hook.) Syme; ssp. nana (Willd.) Syme; ssp. alpina Celak.; var. montana Ait.; J. alpina (Sm.) S.
F. Gray; J. densa Gord.; J. nana Willd.; J. pygmaea K. Koch; J. sibirica Burgsdf.; J. vulgaris Kohler nom. Nud.)Tzw. jałowiec pospolity halny. Niski, płożący krzew, zwykle nie przekraczający 10 cm wysokości (maksymalnie do 50–70 cm). Liście gęsto ułożone na pędzie, przyciśnięte do niego lub nieco odstające, o podobnej szerokości jak u podgatunku typowego, ale o połowę krótsze (zwykle od 4 do 12 mm długości). Na końcu nagle zbiegające i zaostrzone, nieco zgięte. Poszczególne okółki znajdują się blisko siebie – nie więcej jak 3 mm jeden od drugiego. Pąki są spiczastojajowate, a ich łuski igłowate. Szyszkojagody zwykle dłuższe niż szersze, zawierają do 3 nasion. Jasne pasmo aparatów szparkowych jest co najmniej dwa razy szersze od wąskiego, zielonego brzegu blaszki liściowej. Występuje na torfowiskach i skałach na obszarach górskich w Europie, w górach Azji środkowej oraz na dalekiej północy Europy i Azji. W Polsce rośnie w Karkonoszach, Masywie Śnieżnika, Beskidzie Żywieckim, Tatrach i Bieszczadach. Poza tym jako relikt glacjalny bywa notowany na torfowiskach na obszarach nizinnych, np. w Polsce podawany był z okolic Ełku i z Bielawskiego Błota koło Pucka (stanowiska te są uznawane za wątpliwe).
var. hemisphaerica (J. & C. Presl) Parl. (syn. ssp. hemisphaerica (J. & C. Presl) Nyman; ssp. depressa Steven).
Niski, gęsty krzew o gęsto ułożonych liściach, które są długie jak u podgatunku typowego i nieco szersze (do 2 mm), na szczycie nagle zaostrzone. Pojedynczy, biały pasek aparatów szparkowych jest szerszy od zielonego brzegu liścia. Występuje w górach Europy południowej i w północno-zachodniej Afryce oraz na atlantyckich wybrzeżach Europy.
var. depressa Pursh (syn.: ssp. depressa (Pursh) Franco).
Występuje w północnej części Ameryki Północnej; na rozległych obszarach Kanady i Alaski, w północno-wschodniej części USA i na terenach górskich w zachodniej części USA. Szeroko rosnący krzew o wysokości do 1 m i lekko wznoszących się gałęziach. Igły ma szersze i krótsze niż forma typowa. Jasne pasmo aparatów szparkowych po spodniej stronie igieł jest podobnej szerokości jak ich zielony brzeg. W szyszkojagodach o średnicy krótszej od igieł znajdują się zwykle 3 nasiona.
var. megistocarpa Fernald & H. St. John.
Odmiana spotykana na pojedynczych stanowiskach w północno-wschodniej części Ameryki Północnej (Nowa Szkocja, Nowa Fundlandia, Quebec). Są to krzewy płożące, wyróżniające się okazałymi szyszkojagodami, o średnicy dłuższej od igieł, osiągającej 9–13 mm. Odmiana ta uznawana jest za najbardziej wybitną w obrębie gatunku.
var. charlottensis R.
P. AdamsOdmiana specyficzna dla torfowisk mszarnych wybrzeży zachodniej Kanady. Krzewy rozpostarte i płożące do 0,5 m wysokości. Sine pasma aparatów szparkowych na liściach dwa razy szersze od zielonych brzegów.
var. kamchatkensis R.
P. AdamsWystępuje na Kamczatce, na terenach skalistych w towarzystwie wierzb, osiki i brzozy Betula platyphylla. Takson podobny do var. saxatilis Pall. jednak pasek aparatów szparkowych tylko 1–1,5 raza tak szeroki jak zielony brzeg liścia. Dojrzałe szyszkojagody są czerwono-niebieskie.
var. kelleyi R.
P. AdamsDawniej północnoamerykańskie jałowce klasyfikowane jako var. saxatilis Pall. Występują na terenach skalistych na obszarze od Alaski poprzez zachodnią Kanadę, po północno-zachodnie USA, z wyspowymi stanowiskami w Kalifornii. Niskie krzewy do 0,5 m wysokości. Igły od 4 do 10 mm długości i 2 mm szerokości. Sine pasmo aparatów szparkowych na liściach ok. dwa razy szersze od zielonych brzegów.
var. nipponica (Maxim.) E.
H. Wilson (syn. J. nipponica Maxim., J. rigida Siebold & Zucc. subsp. nipponica)Odmiana spotykana na Wyspach Japońskich, w południowym Sachalinie i na południowym krańcu Kamczatki. Krzewy płożące się, igły wąskie (do 1,2 mm szerokości) z bardzo wąskim jasnym pasmem aparatów szparkowych (do połowy szerokości zielonego brzegu liścia).
Znanych jest ponad 50 odmian uprawnych różniących się pokrojem (kolumnowy, płożący), zwartością, kolorem, długością i ułożeniem liści:
Liście żółto zabarwione:
'Aurea' – młode przyrosty zabarwione początkowo na żółto, potem zielone. Odmiana o nieznanym pochodzeniu i oceniana jako mało wartościowa. Jest rzadko uprawiana i zwykle jej nazwa jest używana błędnie w odniesieniu do innych odmian o wyraźniej i dłużej zabarwionych liściach.
'Depressa Aurea' – odmiana o wysokości do 0,5 m i średnicy krzewu dochodzącej do około 2 m, gałęzie są horyzontalnie rozpostarte, ale nie przylegają do ziemi. Na wiosnę przybiera złocisto-żółte barwy, natomiast zimą i jesienią brązowo-żółte.
Pokrój kolumnowy:
'Arnold' – kolumnowa, bardzo zwarta, wolno rosnąca.
'Bruns' – pokrój kolumnowy, ale luźny, liście niebieskawe. Odmiana znaleziona w Szwecji i rozpowszechniona w uprawie około połowy XX wieku. Odporna na rdzę, ale rzadko uprawiana. Rośnie dość szybko.
'Compressa' – kolumnowa odmiana karłowa, zwykle do ok. 1 m wysokości (rośnie bardzo wolno), krzew ostro zakończony na szczycie, gęsty i wąski. Igły drobne – ok. 3–5 mm długości. Odmiana rzadko spotykana, wrażliwa na niekorzystne warunki i patogeny.
'Hibernica' – bardzo zwarta odmiana kolumnowa o wysokości do 9 m. Wszystkie gałęzie pionowo wzniesione, igły krótkie – do 8 mm długości, z obu stron niebieskawozielone.
'Meyer' – silnie rosnąca odmiana kolumnowa (po 10 latach osiąga 3 m wysokości).
'Sentinel' – bardzo wolno rosnąca odmiana wąskokolumnowa.
'Suecica' – odmiana szerokokolumnowa, o końcach gałązek nieco odstających i przewisających. Igły długie – 10–14 mm.
Pokrój piramidalny:
'Cracovia' – główne pędy wyprostowane, boczne odstające, pokrój gęsty i tylko na szczycie rozluźniony. Odmiana znaleziona w pierwszej połowie XIX wieku koło Krakowa i stąd wywieziona na zachód Europy, gdzie była rozpowszechniana w szkółkach. W Polsce rzadko spotykana.
Pokrój płożący
'Anna Maria' – odmiana polska, bardzo wolno rosnąca – po 10 latach osiąga 0,3 m wysokości i 0,4 m średnicy krzewu.
'Green Carpet' – bardzo niska odmiana płożąca (ściśle przylega do ziemi – nie przekracza 0,1 m wysokości), igły zielone.
'Greenmantle' – jak 'Green Carpet', ale nieco mocniej rośnie (po 10 latach do 0,2 m wysokości i rozpościera się na powierzchni o średnicy 2 m).
'Hornibrookii' – osiąga do 0,5 m wysokości, rozgałęzia się nieregularnie, igły ma luźne, odstające i krótkie – zwykle do 6 mm długości.
'Repanda' – rozgałęzia się regularnie, igły do 8 mm długości wygięte są do przodu.
Pokrój płaczący
'Horstmann' – forma przewisająca, długie pędy rozpostarte są na boki, natomiast gałązki boczne swobodnie zwisają w dół.
Cechy mieszane
'Gold Cone' – odmiana o wyraźnym pokroju kolumnowym (podobna do 'Hibernica') i igłach złocisto-żółtych.
'Schneverdinger Goldmachangel' – odmiana kolumnowa, silnie rosnąca, z wieloma przewodnikami, igły na młodych przyrostach żółtawe.
'Spotty Spreader' – odmiana płożąca o igłach zielonych, miejscami białych.




Jałowiec był ważną rośliną leczniczą w wielu kulturach, na ziemiach polskich należał do roślin stosowanych często w ziołolecznictwie. Leki z jałowca można przyrządzać na wiele sposobów: jako napary, wyciągi wodne i nalewki, syropy, wino i piwo jałowcowe czy nawet powidła. Pąki jałowca wykorzystywane są także w gemmoterapii.Historia
Lecznicze właściwości jałowca prawdopodobnie wykorzystywane były w północnej i środkowej Europie już w okresie prehistorycznym. Pedanios Dioskurydes opisuje jałowca w De Materia Magica pod nazwą Arkeothos mikra jako lek działający rozgrzewająco, moczopędnie i łagodnie ściągająco, dobry dla żołądka, w przypadku dolegliwości w klatce piersiowej i kaszlu. Indianie Ameryki Północnej jedli szyszkojagody przy infekcjach dróg moczowych. Zachodnie plemiona indiańskie stosowały napar z szyszkojagód jałowca i kory z korzenia berberysu do leczenia cukrzycy. Indianie z północno-zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej stosowali wywary z jałowca podczas przeziębienia, grypy, zapalenia stawów, bóli mięśni i problemów z nerkami. W Europie w okresie średniowiecza stosowano szyszkojagody jako lek uniwersalny na wszelkie dolegliwości. Hildegarda z Bingen zalecała je podczas leczenia chorób płuc, wątroby i nerek. Z czasem poza szyszkojagodami zaczęto wykorzystywać do celów leczniczych także: liście, zielone pędy, drewno i smołę.
W Polsce w XIX w. i początku XX w. powszechnie pito odwar z szyszkojagód przy zatrzymaniu moczu i puchlinach. Dojrzałe szyszkojagody spożywane na czczo miały być pomocne także przy trawieniu. Jałowiec stosowany był przy kolkach, w celu „oczyszczenia krwi”, przy zatrzymaniu okresu, niekiedy także przy suchotach. W czasach epidemii (np. cholery) okadzano mieszkania jałowcem. Niekiedy przykładano jałowiec na miejsca opuchnięte. Zewnętrznie preparaty z jałowca stosowano przy nerwobólach, zapaleniu korzonków nerwowych, artretyzmie.
Działanie
Olejek jałowcowy ma działanie grzybobójcze i antybakteryjne, jednak nie działa znacząco na: pałeczkę ropy błękitnej, Candida albicans, gronkowca złocistego i pałeczkę okrężnicy (choć są badania wskazujące na istotne działanie antybakteryjne także dla tych dwóch ostatnich gatunków). Zalecane jest stosowanie jałowca po leczeniu antybiotykiem zakażeń dróg moczowych, co zapobiega nawrotom zakażeń i niszczy pozostałe bakterie, odporne na antybiotyki. Wskazany jest zwłaszcza przy antybiotykoopornych zakażeniach. W monografii przygotowawczej działanie dyspeptyczne preparatów z jałowca jest jedynym wymienionym.
Flawonoidy, a w mniejszym stopniu olejek eteryczny z zawartym w nim terpinenolem, działać mają także moczopędnie. Uważa się, że działanie spazmolityczne (rozkurczające mięśnie gładkie) jest wynikiem drażniącego działania olejku, powodującego też w efekcie przekrwienie miąższu nerek. W efekcie stosuje się jałowiec przy dolegliwościach wiążących się z zatrzymywaniem wody i jonów sodu przy niedomaganiu nerek. Wyciągom z szyszkojagód przypisuje się także zwiększanie wydzielania żółci i soku żołądkowego. Pobudzać też mają perystaltykę, wydzielanie potu i rozszerzać naczynia włosowate skóry powodując jej zaczerwienienie. Z powodu zawartości w olejku pinenu i innych terpenów działa on także drażniąco na skórę. Olejek jałowcowy wchodzi w skład maści rozgrzewających stosowanych w bólach reumatycznych i przy nerwobólach.
Surowiec zielarski i preparaty z jałowcem
Szyszkojagody w piśmiennictwie zielarskim zwykle określane mianem owoców lub jagód i stąd nazwa naukowa: Fructus Juniperi oraz Bacca Juniperi, według nowych wydań Farmakopei Europejskiej – Juniperi pseudo-fructus. Wykorzystuje się także olejek jałowcowy (Oleum Juniperi, według FE – Juniperi aetheroleum). Surowce te wchodzą w skład preparatów jednoskładnikowych (np. „Cholesol”) oraz mieszanek ziołowych (np. „Cholagoga I” i „Cholagoga II”). Olejek w preparatach stosowanych do wcierań kojących zwykle stosuje się w mieszankach z olejkiem lawendowym i rozmarynowym. Ze względu na silne działanie, często w lecznictwie wykorzystuje się ekstrakt jałowcowy, zawierający różne składniki surowca, ale z niewielką ilością olejku odparowującego podczas zagęszczania takiego wyciągu. W lecznictwie wykorzystywano poza tym pędy (szczyty gałązek) i drewno jałowca (Summitates et Lignum Juniperi, Juniperi Lignum), żywicę (Resina Juniperi seu Sandraca germanica), destylaty z drewna i korzeni (Oleum Juniperi e ligno).
Zbiór i przechowywanie
Szyszkojagody zbiera się w okresie zimowym, po przymrozkach jesiennych, od października do marca. Po mrozach dojrzałe szyszkojagody łatwo opadają z pędów. Zamiast ręcznego zbioru, zaleca się rozłożyć płachty pod krzewy i potrząsać gałęziami. Nie należy ich uderzać, ponieważ wówczas opadają także szyszkojagody niedojrzałe i igliwie. Zbiór po oczyszczeniu suszyć należy w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C (w wyższej temperaturze ulatnia się olejek eteryczny). Przygotowany do przetwarzania lub przechowywania surowiec powinien mieć barwę jednolitą, fioletowo-brunatną, z nalotem dającym się ścierać, charakterystyczny aromat i smak. Dojrzałe szyszkojagody nie mogą być zanieczyszczone niedojrzałymi oraz igliwiem. Wysuszone można przechowywać w suchym pomieszczeniu lub w szczelnych naczyniach. Niedostatecznie wyschnięte lub świeże szyszkojagody fermentują i pleśnieją. W czasie przechowywania surowiec należy chronić przed gryzoniami i molami powodującymi straty w zbiorach.
Dawkowanie
Zgodnie z Farmakopeą Polską z 2002 jednorazowa dawka preparatów nie mogła przekraczać ilości powstałej z 2 g surowca, a dawka dobowa z 5 g. W Unii Europejskiej dopuszczalna dawka dobowa wynosi 10 g surowca, tj. 100 mg olejku jałowcowego. Niezależnie od dawek nie należy preparatów z jałowcem stosować długotrwale.
Przeciwwskazania
Przy długim stosowaniu (ponad 6 tygodni) wyciągów z szyszkojagód jałowca mogą powstać stany zapalne nerek i przewodu pokarmowego. Szczególnie drażniące są niedojrzałe szyszkojagody. Olejek jałowcowy może spowodować także bolesny stan zapalny skóry połączony z obrzmieniem. Jałowiec nie powinien być używany przez kobiety w ciąży, karmiące i dzieci oraz przez cierpiących z powodu stanów zapalnych przewodu pokarmowego, nerek oraz marskości wątroby. Ma silne działanie poronne, a jego składniki przenikają do mleka. Zewnętrznie preparaty z jałowca nie mogą być stosowane na poparzenia i stany zapalne skóry.
Weterynaria
Olejek jałowcowy (wymieszany z tłuszczem zwierzęcym) używany jest do zwalczania świńskiej odmiany świerzbowca ludzkiego (Sarcoptes scabiei var. suis). W wyniku suchej destylacji gałęzi i drewna jałowca pospolitego uzyskuje się dziegieć stosowany do leczenia zakażeń skórnych. Wywar z szyszkojagód podawano do picia koniom cierpiącym na zołzy. Podawano też jałowiec krowom po ocieleniu.
Medycyna niekonwencjonalna
W aromaterapii olejek jałowcowy używany jest do wzmacniania sił w przypadku osłabienia wewnętrznego, pozbywania się natrętnych i przykrych myśli.

Szyszkojagody jałowca są cenione w kuchni ze względu na korzenny, żywiczny i gorzkawosłodki smak oraz balsamiczny aromat, a także z powodu pobudzania apetytu. Są zbyt gorzkie, by zjadać je na surowo i w kuchni wykorzystywane są tylko suszone. Aby uwolnić aromat, zwykle zgniata się je przed użyciem (przechowywane są w całości, ponieważ po sproszkowaniu szybko tracą zapach). Najbardziej aromatyczne są najmniejsze szyszkojagody, przy czym szczególnie cenione są te pochodzące z Włoch. Zalecane są zwłaszcza do przyprawiania potraw ciężkostrawnych, tłustych i powodujących wzdęcia. Stosuje się je do mięs (szczególnie tych o wyrazistym smaku, jak dziczyzna i dzikie ptactwo), sosów, marynat, nadzień i pasztetów. Są stosowane także jako dodatek do kapusty, także kiszonej (w produkcji masowej w proporcji 15 dag szyszkojagód na 100 kg kapusty) oraz buraków ćwikłowych, często dodawane są do bigosu. Wraz z kolendrą używane są do peklowania mięsa. Zmielone szyszkojagody wchodzą w skład różnych mieszanek przypraw. Ich aromat zaleca się łączyć z pietruszką, tymiankiem, liśćmi laurowymi i czosnkiem. W Niemczech zmielone szyszkojagody używane były jako zamiennik pieprzu.
Ze względu na wysoką zawartość cukrów i silny aromat szyszkojagody są wykorzystywane jako surowiec do fermentacji. Są głównym składnikiem (zamiast słodu jęczmiennego) piwa kozicowego warzonego na Mazowszu i Kujawach, finlandzkiego piwa sahti i francuskiego genevette. Z szyszkojagód jałowca robi się gin i jego odpowiedniki – jenever w Holandii, jałowcówkę w Polsce, borowiczkę na Słowacji. Także Indianie Ameryki Północnej sporządzali napoje z jałowca, jednak w postaci wywarów z pędów lub szyszkojagód. Jałowcem aromatyzuje się także ocet ziołowy.
W krajach dawnego Związku Radzieckiego cukry z szyszkojagód po usunięciu goryczy i smaku terpentynowego wykorzystywane są do produkcji wyrobów cukierniczych. Poza tym upieczone nasiona jałowca mogą być używane jako substytut kawy.
W dymie z drewna i igliwia jałowca pospolitego wędzi się wędliny i ryby.
Ze względu na silne działanie drażniące i poronne – jałowca także jako przyprawy nie mogą stosować kobiety w ciąży i osoby z chorym przewodem pokarmowym i nerkami. Do potraw nie należy dodawać więcej niż kilku szyszkojagód jednorazowo, ponieważ stosując je w większych ilościach, można uszkodzić nerki, a nawet odnotowano przypadki zatruć śmiertelnych.

W leśnictwie jałowiec jest pożądaną domieszką biocenotyczną, ponieważ na ubogich glebach jego obecność przyśpiesza dwukrotnie rozkład ściółki sosnowej. Stwierdzono w efekcie lepszy wzrost drzewostanów sosny w przypadku współwystępowania z jałowcem (średnio 12,5% w odniesieniu do wysokości, 18% w przypadku grubości i 49% miąższości). Jest na najuboższych siedliskach borowych często jedynym gatunkiem podszytowym, kluczowym dla zachowania różnorodności biologicznej lasu, w tym dla utrzymania wielu pożytecznych ptaków i owadów. Współżyje z licznymi gatunkami grzybów sprzyjając ich rozwojowi, w tym także żyjącym w mikoryzie także z sosnami. Wydzielane przez jałowce fitoncydy zwiększają odporność lasu na choroby i szkodniki owadzie.
Pozyskiwana z łyka i kory żywica służy do produkcji cenionego lakieru, właściwościami przypominającego żywicę sandarakową. Żywica jest przejrzysta, żółtawobiała.
Korzenie, z powodu łatwej dostępności (rosną przy powierzchni gruntu w podłożu zwykle piaszczystym) wykorzystywane były w korzenioplastyce, także do wyrobu koszyków.
Giętkie pędy jałowca wykorzystywano do wyplatania płotków.
Drewno jałowca ma wysoką wartość opałową i jest cenione jako paliwo.
Silnie kłujące gałązki jałowca stosowano do ochrony plonów przed gryzoniami – wykładano ich warstwę pod stogi zbóż i siana oraz zabezpieczano nimi pnie drzew owocowych przed zimą w celu ochrony przed zgryzaniem przez zające i gryzonie.
Dojrzałe, wysuszone i rozgniecione szyszkojagody jałowca barwią na kolor oliwkowobrązowy przy użyciu ałunu, kwasu winowego lub siarczanu miedzi jako utrwalacza. Z niedojrzałych szyszkojagód uzyskiwano żółty barwnik.
Krzewy jałowca po wysmarowaniu mocnym lepem służyły jako tzw. budy jałowcowe do łapania kwiczołów. Na ptaki te polowano w ten sposób, ponieważ ich mięso ceniono ze względu na walory smakowe przypisywane diecie w dużym stopniu złożonej z szyszkojagód jałowca.
Tucz drobiu szyszkojagodami jałowca na miesiąc przed zabiciem poprawia jakość mięsa, czyniąc jego smak podobnym do dziczyzny.
Jałowiec używany bywa jako repelent. Olejek jałowcowy wykorzystywany jest m.in. do ochrony tytoniu, ponieważ działa szkodliwie i utrudnia rozwój gąsienic szkodnika z gatunku Spodoptera litura.
Szyszkojagody stosowano jako kadzidło – umieszczano je na rozżarzonych węglach w celu odparowywania olejku. Używano ich w ten sposób w celu aromatyzowania pomieszczeń oraz odkażania powietrza.
Z powodu właściwości bakteriobójczych, olejek jałowcowy w XIX wieku wykorzystywany był do sterylizacji catgutu (nici chirurgicznych).
Przyczynia się do utrwalania górskich kamieńców i ruchomych usypisk.Olejek jałowcowy dzięki zawartości fitoncydów działa bakteriobójczo i stosowany jest zewnętrznie jako środek przeciwtrądzikowy. Stosowany jest także przy cellulicie i rozstępach oraz do pielęgnacji włosów (dodawany jest do szamponów przeciwłupieżowych).Olejek jałowcowy wyodrębniany jest w procesie destylacji z parą wodną, najczęściej z szyszkojagód zawierających do 2% olejku lotnego, rzadziej wytwarza się olejek z cetyny (igliwia) i drewna. Olejek jałowcowy z szyszkojagód (Oleum Juniperi ex baccis) może być rzadki lub gęsty (gęstnieje z wiekiem), ma swoisty zapach i ostry, gorzki smak. Olejek z igliwia jest cieczą rzadką, żółtawą o także ostrym, ale wyraźnie odmiennym smaku i zapachu. Olejek z drewna przypomina dziegieć – jest gęsty i ciemny, ma ostry i nieprzyjemny zapach i smak.
Różne odmiany jałowca pospolitego są często sadzone jako krzewy ozdobne. Uprawiane są od dawna, przesadzane były ze stanowisk naturalnych do ogrodów pierwotnie głównie ze względu na zastosowanie lecznicze. Szczególnym walorem są małe wymagania glebowe i wilgotnościowe, dzięki czemu gatunek ten może być uprawiany w warunkach, gdzie utrzymanie innych roślin ozdobnych jest bardzo trudne. Ze względu na wolny wzrost jest szczególnie polecany do założeń ogrodowych planowanych z perspektywą długoterminową. Dodatkowym walorem jałowca w uprawie jest zdolność do odstraszania szkodników owadzich.Jałowiec pospolity uprawiany jest głównie jako roślina ozdobna. Ze względu na wolny wzrost roślin i długi okres dojrzewania szyszkojagód, do zastosowań użytkowych pozyskuje się rośliny lub ich części ze stanowisk naturalnych. Największymi producentami szyszkojagód są: Włochy, Szwecja i kraje bałkańskie. Zbierane są one także na większą skalę w Polsce, na Węgrzech i w południowej Francji. Jako roślina ozdobna jałowiec ceniony jest szczególnie na siedliskach najsłabszych, gdzie inne gatunki utrzymują się źle. Zalecany jest do sadzenia jako soliter (formy kolumnowe) lub okrycie gleby (formy płożące). Ze względu na to, że gatunek ten jest żywicielem rdzy jabłoniowo-jałowcowej, nie należy go sadzić w pobliżu jabłoni.Rozmnażanie
Nasiona przed siewem należy stratyfikować, na przykład zakopując je w ziemi na głębokość ok. 1 m, w glebie dostatecznie wilgotnej, a jednocześnie umożliwiającej wymianę tlenową. Materiał sadzonkowy jałowca należy uprawiać w pojemnikach, ponieważ gatunek ten źle znosi przesadzanie z powodu rozległości swego systemu korzeniowego. Przesadzanie nawet z dużą bryłą ziemi, roślin rosnących na stanowisku naturalnym, daje nie więcej jak 10% szans przyjęcia się rośliny na nowym stanowisku. Po wysiewie nasion do gruntu w szkółce leśnej młode siewki należy ostrożnie wykopywać w pierwszym lub najdalej drugim roku dbając o niedopuszczenie do przesuszenia korzeni. Siejąc nasiona do pojemnika użyć najlepiej gleby gliniastej jako podłoża, a posiane nasiona przykryć grubą warstwą piasku. Latem nasiona chronić trzeba przed wyschnięciem. Kiełkowanie może trwać od dwóch nawet do pięciu lat. Można też rozmnażać jałowiec z sadzonek pędowych o długości 30–40 cm, pozyskiwanych z górnych i środkowych gałęzi. Lepiej ukorzeniają się sadzonki z pędów krzewów żeńskich. Sadzi się je na głębokość 20–25 cm po usunięciu dolnych odgałęzień. Ukorzenione sadzonki można pozyskiwać też z odkładów zwykłych. Tworzy się je wiosną lub na początku jesieni po odgięciu i przytwierdzeniu dolnych pędów do ziemi, a następnie przysypaniu ziemią i jej ubiciu.
Wymagania
Gatunek niewybredny wobec gleby, rośnie dobrze nawet w suchym podłożu. Może być uprawiany w miejscach silnie nasłonecznionych i w lekkim cieniu.
Pielęgnacja
Nie wymaga cięć i specjalnej opieki. Daje się jednak łatwo formować, dzięki czemu można krzewom jałowca nadawać dowolne formy. Najlepiej pędy przycinać na przełomie wiosny i lata, unikając przycinania pędów zdrewniałych. Zaleca się usuwanie gałęzi zaatakowanych przez szkodniki i choroby, usuwanie tkanych przez koszówkowate jedwabistych woreczków i samych owadów, ewentualnie opryskiwanie roślin mydłem owadobójczym.



Ze względu na znaczenie użytkowe, przedmiotem badań jest zwłaszcza kompozycja chemiczna szyszkojagód. Zawierają one około 25% (do 30%) węglowodanów, w tym zwłaszcza glukozy i fruktozy. Składniki mineralne stanowią 5–7%, kwasy organiczne ok. 3% (w tym blisko 2% kwasu mrówkowego, 1% kwasu octowego i 0,2% kwasu jabłkowego), olejek eteryczny ok. 0,5–1,5%, poza tym szyszkojagody zawierają żywice (ponad 1%), woski, pektyny (ok. 0,7%), glikozydy (juniperyna), inozytol, pentozany. Olejek eteryczny zawiera monoterpeny (60–80% udziału) i seskwiterpeny i (zwykle do 10%) – terpineol, α-pinen, kamfen, junen, kadinen, kariofilen, mircen, limonen, borneol i izoborneol). Występują w nim też diterpeny będące pochodnymi kwasu pimarowego.
W pąkach dominują żywice. Znajdują się w nich poza tym: woski, chlorofile, fitohormony, olejek eteryczny (do 2%), glikozydy (juniperyna i koniferyna), seskwiterpeny i monoterpeny (juneol, kamfora, kadinol, junen), diterpeny, kwasy, garbniki, cukry i flawonoidy.
Zawartość białek i wartość odżywcza pędów jałowca jest niewielka.

Właściwości toksyczne
Zatrucia jałowcem u ludzi są rzadkie, ale zdarzają się w przypadku przedawkowania szyszkojagód lub preparatów z jałowca podczas leczenia, zażywanych w celach poronnych lub w przypadku dzieci zjadających szyszkojagody. Główne objawy toksyczne dotyczą nerek i dróg moczowych – są to bóle, krwiomocz, wielomocz i białkomocz. Nastąpić może przyśpieszenie czynności serca, oddechu i perystaltyki jelit. U ciężarnych wystąpić mogą kurcze macicy i krwawienia z niej, ale dość rzadko dochodzi do poronienia. Przy stosowaniu powierzchniowym olejek jałowca może spowodować dermatozy przejawiające się pieczeniem i zaczerwienieniem, pęcherzami i obrzękiem.
W przypadku zwierząt jałowiec najsilniej toksycznie działa na konie i kozy. Powoduje stany zapalne przewodu pokarmowego, uszkadza nerki, czasem ośrodkowy układ nerwowy i wywołuje poronienia. Do zatruć dochodzi jednak rzadko.


Szczątki kopalne reprezentujące taksony z sekcji Juniperus znane są wyłącznie z Europy i basenu Morza Śródziemnego, gdzie występują w warstwach od środkowego miocenu. Na podstawie zegara molekularnego rozdzielenie sekcji Juniperus i Caryocedrus datowane jest na okres 49,1–29,9 mln lat temu. W obrębie sekcji Juniperus 17,5–4,7 mln lat temu wyodrębniły się jałowce o niebieskich szyszkojagodach. W obrębie gatunku J. communis podział na linie rozwojowe Starego Świata i północnoamerykańskie nastąpił 4,6–0,3 mln lat temu. Po zakończeniu plejstocenu z ostoi na obszarach wolnych od zlodowaceń nastąpiła rekolonizacja obszaru okołobiegunowego. Podczas zlodowacenia północnopolskiego (w Ameryce Północnej zwanego Wisconsin) amerykańskimi refugiami gatunku były prawdopodobnie południowe Appalachy i Góry Skaliste, pasmo Sierra Nevada i centralna Alaska. W Europie przy brakach śladów kopalnych, na podstawie badań molekularnych nad DNA przypuszcza się, że jałowiec pospolity najprawdopodobniej utrzymał się podczas ostatniego zlodowacenia na przedpolach lądolodu, w tym także w Europie Środkowej. Słaba obecność pyłku jałowca znana jest sprzed 13 tys. lat z wielu miejsc na kontynencie, ale wyraźnie wysoki (ponad 50%) jest jego udział w zapisie palinologicznym z rejonu Alp i Wysp Brytyjskich. Około 12 tysięcy lat temu jałowiec rozprzestrzenił się w kierunku wschodnim, zwiększając udział w Europie Środkowej. Także Islandia i Grenlandia zostały skolonizowane przez jałowce pospolite pochodzące z euroazjatyckiej grupy zasięgowej. W młodszym dryasie (ok. 10,5 tys. lat temu) wyraźnie zwiększył się udział jałowca w pokrywie roślinnej, zwłaszcza Polski północnej, co wiązane jest z okresowym ochłodzeniem klimatu. Wraz z początkiem holocenu ok. 10 tys. lat temu nastąpił spadek roli jałowca w krajobrazie współczesnych ziem polskich i dopiero w ciągu minionego tysiąca lat jego udział znów rośnie, co wiązane jest z oddziaływaniem człowieka – wylesieniami oraz powstawaniem ubogich pastwisk i odłogów.

Jałowiec pospolity był uważany za roślinę świętą przez Germanów i ludy zamieszkujące Syberię. W Walii ścięcie starego jałowca zwiastowało śmierć w rodzinie. Naszyjniki z szyszkojagód jałowca zakładali niewolnicy indiańscy przed walką w celu ochrony życia i zyskania wolności.
W polskich tradycjach ludowych jałowiec uważany był za roślinę dobrą, życzliwą ludziom i miłą bogom. Strzegł zatem przed wszelkim złem i złymi duchami – upiorami, strzygami, zmorami, nocnicami i innymi. W celu ochrony domostw przed złem okadzano je dymem z palonych gałązek jałowca, wieszano gałązki jałowca nad drzwiami i umieszczano gałązkę jałowca za „świętym obrazkiem”. Dodawano też jego igły i szyszkojagody do kadzideł palonych w świątyniach słowiańskich. Złe duchy, a po wprowadzeniu chrześcijaństwa – diabła odpędzały też laski robione z drewna jałowca. Wycięte musiały być w dzień świętego Michała (29 września), przy czym czasem sposobiono je wcześniej podlewając odpowiednie krzewy święconą wodą, a same laski święcono później w kościołach. Dymem z jałowca okadzano krowy mleczne i pastwiska chroniąc je przed zaklęciami i uważano, że chroni przed morowym powietrzem, stosowano go także w pomieszczeniach, w których znajdowały się zwłoki. Także w Ameryce Północnej jałowiec jest jednym z tradycyjnych dodatków do szałwii stosowanej do okadzania w celu magicznego oczyszczenia przedmiotów, osób i pomieszczeń. Jałowiec spalany jest także podczas zabiegów egzorcyzmowania. Gałązka jałowca noszona podczas długich marszów zabezpieczać miała skórę przed odparzeniami. We wschodniej i południowo-wschodniej Polsce jałowiec dodawano do palm wielkanocnych, a na Podlasiu święcony był w wiankach podczas świąt Bożego Ciała. Na Kurpiach jałowiec był zdobiony i jako wieniec weselny wręczany był pannie młodej przez narzeczonego.
Służył także jałowiec do wróżb – w dniu świętego Andrzeja (30 listopada) panny o północy biegały do lasu i urywały lewą ręką gałązkę tego krzewu. Wypowiadały przy tym słowa Rwę cię pięcioma palcami, szóstą dłonią, niech mnie od dziś chłopcy gonią. Nie oglądając się za siebie ani na zerwaną gałązkę, pędziły potem z powrotem do domu, gdzie dopiero obejrzeć mogły co urwały. Gałązka zielona wróżyła kawalera, żółknąca – wdowca, a uschnięta zupełnie – starego dziada.
Także współczesne źródła traktujące o magii przypisują jałowcowi liczne moce – ochrony przed wężami i innymi dzikimi zwierzętami, kradzieżą, złymi czarami i klątwami.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-01 22:57:36]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=57238668. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Imycobank. Gymnosporangium tremelloides (ang.). [dostęp 2018-04-16].
  • Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 235. ISBN 83-200-0419-5.
  • N. L. Stephenson, A.J.Das, R. Condit, S. E. Russo , P. J. Baker, N. G. Beckman, D. A. Coomes, E. R. Lines, W. K. Morris, N. Rüger, E. Álvarez, C. Blundo, S. Bunyavejchewin, G. Chuyong, S. J. Davies, Á. Duque, C. N. Ewango , O. Flores, J. F. Franklin, H.R.Grau, Z.Hao, M. E. Harmon, S. P. Hubbell, D. Kenfack, Y. Lin, J.-R. Makana, A. Malizia, L. R. Malizia, R. J. Pabst, N. Pongpattananurak, S.-H. Su, I-F. Sun,S.Tan, , D. Thomas, , P. J. van Mantgem, , X. Wang,, S. K. Wiser, M. A. Zavala. Rate of tree carbon accumulation increases continuously with tree size. „Nature”. 507, s. 90-93, 2014-03-06. DOI: 10.1038/nature12914 (ang.). 
  • The Illustrated Encyclopedia of Trees and Shrubs: An Essential Guide to Trees and Shrubs of the World.. MobileReference, 2008. ISBN 1-60501-487-7.
  • H. St. Rozanski: Gemmae Juniperi et Gemmae Sabinae. W: Gemmoterapia. Poznan-Krosno 2005 [on-line]. [dostęp 2014-01-28].
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 23. ISBN 83-09-00678-0.
  • Juniperus communis – L.. Plants For A Future. [dostęp 2014-03-08].
  • Inga M. Michalczyk, Lars Opgenoorth, Yvonne Luecke, Stefan Huck, Birgit Ziegenhagen. Genetic support for perglacial survival of Juniperus communis L. in Central Europe. „The Holocene”. 20, 6, s. 887-894, 2010. 
  • Wpływ jałowca na glebę i wzrost sosny. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 40-44.
  • Bogumił Pawłowski: Flora Tatr. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 165-166.
  • Eliza Lamer-Zarawska, Barbara Kowal-Gierczak, Jan Niedworok (red.): Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 368. ISBN 978-83-200-3401-1. OCLC 750093865. (pol.)
  • Jan Muszyński: Ziołolecznictwo i leki roślinne. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1954, s. 92-93.
  • Hodowla jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 45-60.
  • Juniperus communis L. (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985, s. 47-48. ISBN 83-09-00682-9.
  • Richard Webster: Magia drzew i kwiatów. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2008, s. 249. ISBN 978-83-258-0176-2.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom II. Warszawa: Drukarnia Xięży Piiarów, 1808, s. 66-67.
  • Robert P. Adams: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Trafford Publishing, 2014, s. 27-33. ISBN 1-4907-2325-0.
  • Jennifer Bennett: Ogród odporny na suszę : rośliny na nasłonecznione stanowiska i jałowe gleby. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2008, s. 164. ISBN 978-83-7404-979-5.
  • Pasożyty i szkodniki jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 60-69.
  • Scott Cunningham: Encyklopedia magicznych roślin. Białystok: Studio Astropsychologii, 2009, s. 125-126. ISBN 978-83-7377-352-3.
  • Stanisław Spława-Neyman, Zofia Owczarzak: Jałowiec (Juniperus communis L.). W: Baza danych – Vademecum (Użytkowe gatunki drewna) [on-line]. Instytut Technologii Drewna. [dostęp 2014-02-10].
  • Juniperus communis Linnaeus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-02-15].
  • Fiodor Mamczur, Jarosław Gładun: Rośliny lecznicze w ogródku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 45-46. ISBN 83-09-01356-6.
  • Podstawowe wiadomości o jałowcu. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 10-15.
  • Barbara Lis, Jerzy A. Lis. Nowe stanowiska Heteroptera z uwagami taksonomicznymi oraz nowymi danymi o biologii wybranych gatunków I. Aradoidea, Coreoidea, Pentatomoidea. „Heteroptera poloniae. Acta Faunistica”. 1, 2009. [zarchiwizowane z adresu]. 
  • S. Białobok, Z. Hellwig (red.): Drzewoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 126127.
  • Lidia Antkowiak: Rośliny lecznicze. Poznań: Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, 1998, s. 116. ISBN 83-7160-146-8.
  • Species: Juniperus communis. W: Fire Effects Information System [on-line]. USDA Forest Service. [dostęp 2014-03-01].
  • Joanna Marcinkowska: Oznaczanie rodzajów grzybów sensu lato ważnych w fitopatologii. Warszawa: PWRiL, 2012. ISBN 978-83-09-01048-7.
  • Adams, R.P.: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Vancouver: Trafford Publishing Co, 2004, s. 20-23. ISBN 1-4269-5382-8.
  • Kangshan Mao, Gang Hao, Jianquan Liu, Robert P. Adams, Richard I. Milne. Diversification and biogeography of Juniperus (Cupressaceae): variable diversification rates and multiple intercontinental dispersals. „New Phytologist”. 188, 1, s. 254–272, 2010. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2010.03351.x. 
  • Najgrubsze drzewa w Lasach Państwowych. Przegląd Leśniczy. [dostęp 2014-03-11].
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 415.
  • Christopher J. Earle: Juniperus communis. W: The Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 2014-03-11].
  • Teresa Lewkowicz-Mosiej: Zioła naszych kresów. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003, s. 56. ISBN 83-7377-013-5.
  • Magdalena Ralska-Jasiewiczowa (ed.): Late Glacial and Holocene history of vegetation in Poland based on isopollen maps. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2004, s. 125-133. ISBN 83-89648-23-7.
  • Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 175-177. ISBN 83-202-0472-0.
  • Cezary Pacyniak: Najstarsze drzewa w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1992, s. 31-32. ISBN 83-7005-199-5.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996, s. 91. ISBN 83-05-12868-7.
  • Ochrona jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 73-80.
  • Daniel Garcı́a, Regino Zamora, José A Hódar, José M Gómez. Age structure of Juniperus communis L. in the Iberian peninsula: Conservation of remnant populations in Mediterranean mountains. „Biological Conservation”. 87, 2, s. 215–220, 1999. DOI: 10.1016/S0006-3207(98)00059-7. 
  • Romuald Czerpak, Agata Jabłońska-Trypuć: Roślinne surowce kosmetyczne. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 73-74. ISBN 978-83-60466-58-2.
  • Z. Kącki, Z. Dajdok, E. Szczęśniak: Czerwona lista roślin naczyniowych Dolnego Śląska. W: Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska. Zygmunt Kącki (red.). Wrocław: Instytut Biologii Roślin Uniwersytet Wrocławski, PTPP Pro Natura, 2003, s. 43. ISBN 83-919626-0-1.
  • Juniperus communis L.. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2014-02-28].
  • Wiesław Grochowski: Jadalne owoce leśne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1986, s. 165-166. ISBN 83-09-00021-9.
  • Farjon, A.: Juniperus communis. W: IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2. [on-line]. IUCN, 2013. [dostęp 2014-03-07].
  • Judith Ladner: Juniperus communis L.. FAO. [dostęp 2014-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 81. ISBN 83-904633-6-9.
  • Adam Paluch: Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1984, s. 60-61, seria: Acta Universitatis Wratislaviensis 752.
  • Arben Haziri, Fatmir Faiku, Arben Mehmeti, Sevdije Govori, Sokol Abazi, Majlinda Daci, Imer Haziri, Arlinda Bytyqi-Damoni, Altin Mele. Antimicrobal properties of the essential oil of Juniperus communis (L.) growing wild in east part of Kosovo. „American Journal of Pharmacology and Toxicology”. 8, 3, s. 128-133, 2013. 
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 76. ISBN 83-09-00660-8.
  • Bohumír Hlava, Dagmar Lánská: Rośliny przyprawowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 160. ISBN 83-09-00456-7.
  • Joanna Filipczak (kier. red.): Katalog roślin. Drzewa, krzewy, byliny. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni Sp. z o.o., 2006, s. 22-24. ISBN 83-921807-3-9.
  • Znaczenie ekologiczne jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 34-40.
  • Uli Mautner, Bernd Küllenberg: Przyprawy ziołowe. Katowice: Videograf, 1994, s. 69-72. ISBN 83-85516-52-2.
  • P. F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website – Seed Plant Evolution. 2001–.
  • Maria Ziółkowska: Gawędy o drzewach. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983, s. 107-112. ISBN 83-205-3485-2. OCLC 941907445.
  • Witold Poprzęcki: Ziołolecznictwo. Warszawa: Spółdzielcza Agencja Reklamowa SPAR, 1989, s. 116. ISBN 83-00-02498-0.
  • Jean-Denis Godet: Pędy i pąki. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 1998, s. 232-234. ISBN 83-7073-143-0.
  • Jan Kybal, Jirina Kaplicka: Rośliny aromatyczne i przyprawowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985, s. 110. ISBN 83-09-00959-3.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 144. ISBN 83-01-13520-4.
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 287-288.
  • Zastosowanie gospodarcze jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 69-73.
  • Hans Melchior, Hans Kastner: Przyprawy, badania botaniczne i chemiczne. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1978, s. 89-92.
  • Izabella Kiljańska, Hanna Mojkowska: Zielnik polski. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1988, s. 133-135.
  • M. Koldowski, A. Wysocka-Rumińska, S. Tałałaj, J. Wiszniewski: Rośliny olejkowe i olejki naturalne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 131-133.
  • Common Juniper Juniperus communis. W: Selecting shrub for your home [on-line]. University of Illinois. [dostęp 2014-03-02].
  • Stefan i Olga Kłosiewicz: Przyroda w polskiej tradycji. Warszawa: Sport i Turystyka. Muza S.A., 2011, s. 40-43. ISBN 978-83-7495-973-5.
  • Juniper. W: Forest research [on-line]. Forestry Commission. [dostęp 2014-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  • Wiesław Grochowski: Skarby leśnych ostępów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1959, s. 253-256.
  • Władysław Danielewicz, Tomasz Maliński: Drzewa i krzewy Ogrodu Dendrologicznego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, 2011, s. 74. ISBN 978-837160-642-7.
  • Juniperus communis L.. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2014-02-15].
  • P. A. Thomas, M. El-Barghathi, A. Polwart. Biological Flora of the British Isles: Juniperus communis L.. „Journal of Ecology”. 95, 6, s. 1404–1440, 2007. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2007.01308.x (ang.). 
  • Marion Romer: Aromaterapia. Wrocław: MedPharm Polska, 2009, s. 61. ISBN 978-83-60466-65-0.
  • John Owen (kierownik wykonawczy): Praktyczna encyklopedia ogrodnicza. Warszawa: Elipsa sp. z o.o., 2006, s. 231. ISBN 83-7265-095-0.
  • Lesley Bremnes: Wielka księga ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 164. ISBN 83-85231-24-2.
  • Bożena Bełdowska, Joanna Guzewska: Rośliny lecznicze. Opis, zbiór, zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 87-88. ISBN 83-202-0489-5.
  • Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy iglaste. Część 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 218-226. ISBN 83-01-05225-2.
  • Natalia Filipowicz, Jadwiga Renata Ochocka. Jałowiec pospolity Juniperus communis L. popularna lecznicza roślina olejkowa. „Postepy Fitoterapii”. 1, s. 26-31, 2008. 
  • Cechy botaniczne jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 16-22.
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 315. ISBN 83-915161-1-3.
  • Wiesław Grochowski: Uboczna produkcja leśna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 352-354. ISBN 83-01-09535-0.
  • Adrian Bloom: Gardening With Conifers. Frances Lincoln ltd, 2001, s. 114-115. ISBN 0-7112-1706-8.
  • Właściwości gatunku jałowiec pospolity. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 22-34.
  • Adam Paluch: Zerwij ziele z dziesięciu miedz. Wrocław: 1989, s. 144.
  • Lesley Bremnes: Wielka księga ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 199. ISBN 83-85231-24-2.
  • Stanisław Król: Siewki drzew i krzewów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1972, s. 45.
  • Robert P. Adams: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Trafford Publishing, 2014, s. 122-144. ISBN 1-4907-2325-0.
  • Jekka McVicar: Księga ziół. Warszawa: Solis, 2006, s. 173. ISBN 83-87112-48-8.
  • Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska: Łaskawe ziele – mity, symbolika i fakty. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003, s. 144-145. ISBN 83-7377-033-X.
  • Dietrich Frohne: Leksykon roślin leczniczych. Wrocław: MedPharm Polska, 2010, s. 294-296. ISBN 978-83-60466-40-7.
  • cechy kwiatów
    • kwiatostan
    • pienność
      • roślina dwupienna
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga trójkanciasta
      • łodyga gałęzista
      • łodyga gładka
  • ogólne
    • drzewo
    • krzew
    • roślina trująca
    • roślina lecznicza
    • roślina jadalna
    • krzewinka
    • roślina barwierska
    • roślina ozdobna
    • roślina ekspansywna
    • chwast
    • roślina pionierska
    • roślina chroniona
    • roślina użytkowa
    • roślina pyłkodajna
    • roślina zimozielona
    • roślina kosmetyczna
    • roślina mrozoodporna
    • gatunek rodzimy
    • krzew iglasty
    • Surowiec zielarski
    • trawa
    • mieszaniec
    • roślina płożąca
    • niskie drzewo
  • siedlisko
    • Pastwiska
    • Wrzosowiska
    • Torfowisk
    • Bory sosnowe
    • nieużytki
    • miejsca nasłonecznione
    • zarośla
    • murawy
    • kamieńce
    • Tatry
  • cechy drzew i krzewów
    • cechy kory
      • szarobrunatna
    • cechy szyszek
      • szyszkojagody
        • sinawoczarne
        • jajowatokuliste
        • 6-9 mm
        • białosinawo nabiegłe
        • powstają ze zrośnięcia zmięśniałych owocolistków
    • wysokość
      • 1-8 m
    • cechy gałęzi
      • wzniesione w górę
      • młode 3-kanciaste
    • cechy igiel
      • w okółkach po 3
      • ostre
      • silnie kłujące
    • nasiona
      • podłużnie 3-kanciaste
      • 4 mm