Czermień błotna Calla palustris

Czermień błotna, d. czermień błotny, czerwień błotny, wodna wsza (Calla palustris L.) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju czermień (Calla), z rodziny obrazkowatych (Araceae). Występuje na obszarze od Europy Środkowej i Wschodniej po wschodnią Azję, a także w Ameryce Północnej. Rośnie na kwaśnych mokradłach i brzegach zbiorników. Roślina jest trująca, ale właściwości te zanikają po suszeniu lub gotowaniu. Wykorzystywana jest jako ozdobna do nasadzeń nad zbiornikami wodnymi, jest też jadalna (po obróbce), a dawniej stosowana była też jako lecznicza.

Pokrój płożąca roślina zielna, osiągająca wysokość 15-40 cm. Łodyga poziome, zielone, dęte/gąbczaste kłącze o długości do 50–100 cm i średnicy do 1–3 cm, płożące się zwykle bezpośrednio na powierzchni podłoża. Kłącze rozgałęzia się sympodialnie, przy czym mimo że pąki powstają w każdym węźle – rozgałęzienia są bardzo rzadkie. Liście liście pojawiają się w dwóch szeregach na całej długości kłącza, skupione przy jego wierzchołku. Ogonki liściowe gąbczaste, wzniesione, o długości (5-)10–30(-40) cm. U nasady liści długie i wolne języczki. Blaszki liściowe połyskliwe, jasnozielone, całobrzegie, szeroko jajowate do niemal okrągłych, z sercowatą nasadą i spiczastym lub kończykowatym wierzchołkiem, o wymiarach (5-)6–12(-14)×4–11(-12) cm. Użyłkowanie liścia łukowate. Brzegi liścia zwykle zawijają się nieco do środka. Kwiaty roślina jednopienna. Kwiatostan typu kolbiastego pseudancjum wyrasta na wzniesionej szypułce o długości 15–30 cm i średnicy 8–12 mm. Pochwa kwiatostanu (spatha) jajowata do eliptycznej, płasko otwarta, wewnątrz (doosiowo) biała, a od zewnątrz (odosiowo) całkowicie lub częściowo zielona, o wymiarach 4–6×3–3,5 cm, ostro zakończona kończykiem. Kolba osadzona na krótkim trzonku, cylindryczna, żółtawo-zielona, o długości 1,5–3 cm i szerokości do 1,3 cm, całkowicie pokryta kwiatami obupłciowymi, drobnymi i pozbawionymi okwiatu. Niekiedy na wierzchołku tylko z kwiatami męskimi. Kwiaty obupłciowe z (6-)9–12 pręcikami dwóch typów: zewnętrzne z szerokimi nitkami i wewnętrzne z wąskimi nitkami pręcików, główki pręcików żółte, zewnątrzpylne. Wzór kwiatowy to: *A6–9 G(3_). Zalążnie jednokomorowe, zawierające od 6 do 9(-10) anatropowych zalążków, szyjka słupka krótka. Istnieją doniesienia o roślinach tworzących w jednej pochwie więcej niż jedną kolbę (do 4). Owoc czerwone jagody o wymiarach 6–12×5–10 mm, zebrane w kolbowaty owocostan. Zawierają po (2-)4–8(-14) nasion. Nasiona są brązowe, cylindryczne, eliptyczne lub jajowate, o długości 3–5 mm, z twardą łupiną nasienną, obfitym bielmem, otoczone galaretowatym i lepkim śluzem.

Biologia i występowanie


Gatunek rodzimy dla obszarów półkuli północnej klimatu umiarkowanego i subarktycznego, występujący od Europy Środkowej i Wschodniej po Japonię, a także w Ameryce Północnej. W Europie najdalej na zachód sięga do północnej Francji i Belgii, na południu sięga do pogórza Alp i Karpat, z rozproszonymi stanowiskami w tych pasmach (brak na Węgrzech, ale sięga do Rumunii), dalej na wschód rośnie w europejskiej części Rosji do zachodniej Syberii. Granica północna biegnie przez południowe krańce Norwegii (na Wyspach Brytyjskich występuje tylko jako gatunek introdukowany), wzdłuż wschodniego pogórza Gór Skandynawskich po północną Szwecję i Finlandię. W Azji gatunek rozproszony w Syberii, coraz rzadszy ku wschodowi, po czym znów pojawia się nieco częściej w Kraju Nadmorskim, w południowym Sachalinie i na Hokkaido, na pojedynczych stanowiskach obecny jest na Kamczatce. Na kontynencie północnoamerykańskim zwarty zasięg tego gatunku obejmuje południowo-wschodnią Kanadę, północno-wschodnią część Stanów Zjednoczonych wraz z Krainą Wielkich Jezior. Dalej na zachód gatunek rozproszony jest na rozległych obszarach Kanady sięgając na północy po Alaskę.
W Polsce czermień błotna występuje dość pospolicie na terenie całej Polski niżowej po Podkarpacie. W Karpatach polskich gatunek jest rzadki i zagrożony z uwagi na eksploatację torfowisk. Najwyżej położone w Polsce stanowisko (potwierdzone w 2001) znajduje się nad Smreczyńskim Stawem w Tatrach (1226 m n.p.m.).
Siedlisko
Zasiedla wilgotne gleby torfiaste, kwaśne, na stanowiskach bagiennych: torfowiskach przejściowych, w okrajkach torfowisk wysokich, rzadziej na torfowiskach niskich, a także na brzegach kwaśnych zbiorników wodnych, w tym okresowo wysychających. Wymaga podłoża mokrego, błotnistego, organogenicznego i często jest to pło torfowcowe. Przerasta i utrwala silnie uwodnione pła tworzone najczęściej przez torfowca spiczastolistnego Sphagnum cuspidatum i kończystego Sph. fallax. Rośnie także w mszystych turzycowiskach, zaroślach wierzbowych, też w bagiennych brzezinach i olsach torfowcowych. W optymalnych warunkach – nad zbiornikami dystroficznymi może być gatunkiem bardzo ekspansywnym i wówczas pełni istotną rolę w lądowaceniu takich akwenów. Jest gatunkiem tolerancyjnym wobec warunków świetlnych, ale najlepiej rośnie w umiarkowanym nasłonecznieniu i półcieniu. Preferuje siedliska umiarkowanie ubogie (mezotroficzne) i umiarkowanie kwaśne (pH od 5 do 6). Mimo znacznego często udziału czermieni w zbiorowiskach bagiennych jej rola w tworzeniu torfu jest niewielka ze względu na szybki rozkład zamierających organów.
Interakcje z innymi gatunkami
Gatunek często tworzy jednogatunkowe agregacje. Wyróżnia się zespół z jego dominacją – Calletum palustris, ale też uznaje się czermień za gatunek charakterystyczny dla zespołu pła szalejowego Cicuto-Caricetum pseudocyperi. Podkreślane jest też bardzo częste występowanie czermieni w różnych zbiorowiskach klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae. Do gatunków, które najczęściej towarzyszą czermieni należą siedmiopalecznik błotny Potentilla palustris i bobrek trójlistkowy Menyanthes trifoliata.
Na czermieni błotnej żerują wielożerne chrząszcze Tanysphyrus lemnae (ryjkowcowate). Jest ona też rośliną pokarmową: błotniarki stawowej, zatoczka rogowego, amura, desmana ukraińskiego, bobra, karczownika ziemnowodnego i piżmaka. Owoce są bardzo chętnie zjadane przez ptaki kaczkowate. Niedźwiedzie brunatne, po przebudzeniu ze snu zimowego, mają spożywać kłącza czermieni błotnej w celu pobudzenia układu pokarmowego do wypróżnienia.


Rośliny jadalne
W Szwecji wysuszone i sproszkowane kłącze czermieni błotnej, zawierające skrobię, było dodawane do mąki używanej do pieczenia chleba. W Bangladeszu z gotowanego kłącza przygotowuje się potrawę typu curry. Owoce, wysuszone i ugotowane, nadają się do spożycia. Są niesmaczne, ale bogate w składniki odżywcze. Indianie Ameryki Północnej z suszonych i sproszkowanych jagód i nasion przygotowywali mąkę.
Rośliny lecznicze
Napar z korzeni czermieni stosowany był przez Indian Gitksan do przemywania oczu niewidomym, przy krwotokach i problemach z oddychaniem. Indianie Kri używali czermieni do leczenia obolałych nóg. Irokezi wywar z korzeni oraz okłady z pędów czermieni stosowali lecząc ukąszenia węży. Indianie Potawatomi stosowali okłady z korzeni przy obrzękach. Roślina wykorzystywana była leczniczo także w Europie. Surowcem leczniczym było kłącze znane jako Radix dracunculi palustris i stosowane było jako lek na ukąszenia węży. Współcześnie roślina w zasadzie nie jest stosowana do celów leczniczych, ewentualnie rzadko w lecznictwie ludowym.
Rośliny magiczne
Indianie Gitksan dodawali czermień do napojów magicznych.
Rośliny ozdobne
Czermień błotna uprawiana jest jako roślina ozdobna w oczkach wodnych. Najlepiej rośnie w stojącej lub wolno płynącej wodzie. Wymaga podłoża błotnistego, najlepiej żyznego i kwaśnego. Preferuje pełne słońce, ale dobrze rośnie również w warunkach zacienionych. Rozmnażanie przez podział kłączy wczesną wiosną lub z nasion. Jest rośliną niepodatną na choroby i szkodniki oraz mrozoodporną – rośnie od 2 do 6 strefie mrozoodporności. Zalecane jest usuwanie zamierających liści i partii kłączy.

Roślina trująca, zawiera alkaloid aroinę i kryształy szczawianu wapnia. Przy kontakcie ze śluzówką układu pokarmowego powoduje silne, bolesne pieczenie oraz stan zapalny warg, języka, gardła, utrudnione jest mówienie, a po spożyciu w większych ilościach może wywołać biegunkę (także krwawą) i paraliż. Kontakt soku rośliny ze skórą wywołuje silne podrażnienie miejscowe lub ogólne. W wyniku obrzęków może wystąpić duszność. Także przy kontakcie z oczami występuje obrzęk, pieczenie i łzawienie. Do zatruć dochodzi najczęściej w przypadku dzieci spożywających czerwone jagody. W przypadku podrażnień skóry należy przemywać ją wodą z mydłem, w przypadku oczu – przemywać pod bieżącą wodą przez 15 minut. Po spożyciu należy po podaniu wody lub mleka możliwie niezwłocznie prowokować wymioty i skierować osobę poszkodowaną do leczenia lekarskiego lub szpitalnego.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2019-09-01 22:26:14]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54941224. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Calla palustris mires. W: EUNIS habitat classification 2012 [on-line]. European Environment Agency. [dostęp 2016-10-29].
  • S.A. Thompson: Araceae. W: Flora of North America: Magnoliophyta: Alismatidae, Arecidae, Commelinidae (in part) and Zingiberidae. T. 22. New York: Oxford University Press, 2000. ISBN 0-19-513729-9. (ang.)
  • Hubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska, 2006, s. 93-94. ISBN 978-83-60135-40-2.
  • Samuel Orgelbrand (red.): Encyklopedyja powszechna. T. 6. Warszawa: 1861. (pol.)
  • Григорий Дьяченко: Полный церковнославянский словарь.
  • Calla palustris. W: Native American Ethnobotany [on-line]. [dostęp 2016-10-29].
  • A. i J. Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1996, s. 112. ISBN 83-214-0140-6. (pol.)
  • Francois Couplan: The encyclopedia of edible plants of North America. New Canaan, Conn.: Keats Pub., 1998. ISBN 0-87983-821-3. (ang.)
  • Calla palustris Blomningstid. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2016-10-29].
  • K. Krause: Araceae–Calloideae. W: A. Engler: Das Pflanzenreich. T. 37. 1908. (łac.)
  • James L. Reveal: Classification of extant Vascular Plant Families (ang.). 2008-03-29. [dostęp 2010-05-21].
  • Calla palustris. W: The IUCN Red List of Threatened Species [on-line]. IUCN. [dostęp 2016-10-29].
  • Jitka Stepankowa (red.): Kvetena Ceske Republiky. 8. Praha: Academia, 2010, s. 277-278. ISBN 978-80-200-1824-3.
  • Lewis S. Nelson: Handbook of poisonous and injurious plants. New York: Springer, 2007. ISBN 978-0-387-31268-2. (pol.)
  • Ignacy Rafał Czerwiakowski: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: 1852, s. 371.
  • Silvia Ulrich, Michael Hesse, David Bröderbauer, Josef Bogner, Martina Weber, Heidemarie Halbritter. Calla palustris (Araceae): New palynological insights with special regard to its controversial systematic position and to closely related genera. „Taxon”. 62, 4, s. 701–712, 2013. 
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-07-25].
  • Z. Mirek i H. Piękoś-Mirkowa: Czerwona Księga Karpat Polskich. Rośliny naczyniowe. Kraków: Instytut Botaniki Polskiej Akademii Nauk, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  • Robert Freedman: Famine Foods (ang.). [dostęp 2010-07-25].
  • Don Wagstaff: International poisonous plants checklist: an evidence-based reference. Boca Raton: CRC Press, 2008. ISBN 978-1-4200-6252-6. (ang.)
  • Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. 1926-1927. (pol.)
  • Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology. CRC Press, 2016, s. 726. ISBN 1-4822-5064-0.
  • Plants For A Future (ang.). [dostęp 2010-07-25].
  • Jakub Mowszowicz: Rośliny wodne krajowe. Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 63.
  • Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  • Piotr R. Burda: Zatrucia ostre grzybami i roślinami wyższymi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 130-131. ISBN 8301124042.
  • Stanisław Bernatowicz, Paweł Wolny: Botanika dla rybaków i limnologów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 118, 344, 385.
  • Kazimierz Zarzycki, Helena Trzcińska Tacik, Wojciech Różański, Zbigniew Szeląg, Jerzy Wołek, Urszula Korzeniak: Ecological indicator values of vascular plants of Poland. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Science, 2002, s. 34. ISBN 83-85444-95-5.
  • Maria Urbańska, Henryk Gierszal, Wojciech Andrzejewski, Katarzyna Żołnierowicz, Katarzyna Przybylska. Dlaczego i w jaki sposób chronić ślimaki?. „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”. 15, 3, s. 287-295., 2013. 
  • Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 454. ISBN 83-09-00660-8.
  • R. Govaerts i D.G. Frodin: World Checklist of Araceae (and Acoraceae) (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2002. [dostęp 2010-07-25].
  • Stanisław i Grzegorz Kłosowscy: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2001, s. 308, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-248-8.
  • Calla palustris. W: Gardens & Gardening [on-line]. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2016-10-29].
  • Zbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 252-253. ISBN 83-01-00566-1.
  • Солоневич, Н. Г.: Материалы к эколого-биологической характеристике болотных трав и кустарников // Растительность Крайнего Севера и её освоение. Изд-во АН СССР, 1956, s. 307—497.
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 209. ISBN 83-09-00678-0.
  • Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: 1900, s. 184.
  • Ефремов, А. П., Алексеев, Ю. Е.: Белокрыльник болотный // Биологическая флора Московской области. Москва: Изд-во Моск. ун-та, 1983, s. 67—82.
  • Calla palustris (Bog Arum). W: Online Atlas of the British & Irish Flora [on-line]. Botanical Society of the British Islands. [dostęp 2016-10-29].
  • Margaret G. Dudley. Morphological and Cytological Studies of Calla palustris. „Botanical Gazette”. 98, s. 556-571, 1937. The University of Chicago Press (ang.). 
  • S.B. Jundziłł: Zoologia krótko zebrana. Zwierzęta ssące. T. 1. Wilno: 1829. (pol.)
  • Franz Firbas: Systematyka. W: Botanika: podręcznik dla szkół wyższych. Eduard Strasburger (red.). Wyd. 2 pol. według 28 oryg. Warszawa: PWRiL, 1967, s. 918. (pol.)
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Calla palustris L.. W: PLANTS Database [on-line]. USDA.gov. [dostęp 2016-10-29].
  • Calla palustris L.. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2016-10-29].
  • Malcolm Storey: Calla palustris L. (Bog Arum). W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2016-10-29].
  • cechy kwiatów
    • pora kwitnienia
      • maj
      • czerwiec
      • lipiec
      • sierpień
    • barwa kwiatów
      • płatki białe
      • płatki żółte
    • kwiatostan
      • groniasty
        • prosty
          • główka
  • cechy liści
    • kształt blaszki
      • liście sercowate
      • liście jajowate
  • cechy łodygi
    • wygląd łodygi
      • łodyga pełzająca
      • łodyga gałęzista
  • cechy owoców
    • rodzaj owoców
      • mięsiste
        • jagoda
    • kolor owoców
      • brązowe
      • czerwone
  • ogólne
    • roślina trująca
    • roślina lecznicza
    • roślina jadalna
    • roślina ozdobna
    • roślina ekspansywna
    • roślina użytkowa
    • roślina pyłkodajna
    • geofit
    • Natura 2000
    • gatunek rodzimy
    • trawa
    • hygrofit
  • siedlisko
    • Torfowisk
    • tereny podmokłe
    • zarośla
    • torfowiska niskie
    • zarośla wierzbowe
    • Tatry